Сорав – жавап

Сорав – жавап

– Айрылгъан сонг, къатынгиши эринден бирче яшагъан йыллары саялы тёлемекни талап этмеге ихтиярлымы, эгер эри ону акъчасына яшай болгъан буса?

– Эри къатыныны акъчасына яшап, къатын шолай этмекге сёзю булан разилик билдирмеген заманда, эри оьзюне харжлангъан маяланы къайтармагъа герек. Эри харжлагъан акъчасын къатыныны ихтияры булан харжлагъанман деп айта буса, ол шагьатлар булан шону токъташдырма тарыкъ. Эри шагьат гелтирмеге болмаса, къатын ант этгени булан, эри ихтиярсыз ону акъчасын харжлагъаны токъташдырыла.

Башгъача айтгъанда, къатын эринден харжлагъанын къайтармагъа талап этсе, эри де маяланы ону ихтиярындан харжлагъанын токъташдырма бажармаса, эри бары да маяланы къатынгъа къайтарма герек, эгер къатын оьзюне сорамай шо акъча харжлангъан болгъан деп ант этсе.

(«Аль-фатава аль-муътамада», «Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Балдан секет чыгъарма тарыкъмы, эгер балжибинлер йылда 100 килодан артыкъ бал бере буса?

– Токъташгъан пикругъа гёре, секет чыгъарылагъан малны арасына бал гирмей (закят аль-айн тюгюл). Шолай болгъанда, балдан секет чыгъармай.

Балдан, оьзге малдан йимик, секет чыгъара, эгер шону булан сатыв-алыв этиле буса. Масала, пелен адам сатыв-алыв юрютмек учун, бир къадар бал сатып алып, бир йыл (354 – 355 гюн) гетген заманда шондан малны умуми багьасындан 2,5 процентин секет гьисапда тёлеме тарыкъ, эгер малны багьасы бир нисабгъа (85 грам алтын) етишген буса.

(«Аль-мажму», шарх аль-Мухаззаб, «Хашия ат-Тармаси»)

– Тиштайпа ат гьайдавгъа уьйренме боламы, эгер уьйретеген адам къатынгиши яда эргиши ону махрамы буса (эрге чыкъма ярамайгъан ювукъ къардашы)?

– Къатынгиши дин буйрукълагъа гёре оьзюн тута ва ят эргишилени арасында тюгюл буса, эрини ихтияры булан (эрде буса) ат гьайдавгъа уьйренмеге бола, мунда гери урув ёкъ.

Бу гьукмугъа кюрчюню, хыйлы алимлер Умар асгьабаны шу сёзлерине асаланып, айта: «Яшларыгъызны юзмеге, окъ урмагъа ва ат гьайдамагъа уьйретигиз». Шолайлыкъ булан, ат гьайдавда эригишилени къатынгишилерден айырыв ёкъ.

Токъташгъан гьадисде айтылагъан кюйде, Пайхаммар ﷺ булай айтгъан деп бар: «Тюе гьайдайгъан къатынгишилени лап яхшылары – къурайшит къавумлу къатынлар» (Муслим).

«Фатх аль-Бари» деген китабында имам Ибн Гьажар аль-Аскъалани булай яза: «Мундагъы “…тюе гьайдайгъан” дегенлик – араплар тюеге минип кёп юрюй болгъанын гёрсете». Шолай болгъанда, ат гьайдамакъ учун уьйренмек де гери урулмай.

(«Файд аль-Къадир», «Фатх аль-Бари»)

– Оьлген ата-анасыны борчларын яшлар тёлемеге герекми?

– Яшлар ата-анасындан къалгъан борчланы варисликге алмай. Дин гёрсетеген кюйде, пелен адам оьлсе, ону борчлары ондан къалгъан малдан къайтарылма герек.

Эгер оьлген адамдан къалгъан мал ону борчларын къайтармакъ учун етишмей буса, борчгъа берген гиши оьлген адамны авлетлеринден борчун талап этмеге болмай. Оьлген адамны вариси яда сюйген оьзге гиши, Аллагь ﷻ учун деп айтып, оьлюню борчларын тёлеп тайдырмагъа ихтиярлы.

Салама бин аль-Аква етишдирген гьадисде Пайхаммарны ﷺ гьакъында булай айтыла: «Бир гезик биз Расулуллагьны ﷺ янында олтуруп турагъанда, адамлар сынажа булан оьлюню сюегин гелтирди ва ол учун дуа этмекни тиледи. Пайхаммар ﷺ: “Бу адамны борчлары къалгъанмы?” – деп сорады. Адамлар: “Къалмагъан”, – деп сесленди. Пайхаммар ﷺ: “Оьзюнден сонг ол нени буса да къойгъанмы?” – деп сорады. Адамлар: “Къоймагъан”, – деди. Шо заман Пайхаммар ﷺ огъар жаназа намаз къылды. Сонг адамлар башгъа оьлюню гелтирди ва: “Гьей Расулуллагь ﷺ, шугъар дуа эт хари”, – деп тиледи. Пайхаммар ﷺ: “Шу оьлюню борчлары къалгъанмы?” – деп сорады. Адамлар: “Къалгъан”, – деди. Пайхаммар ﷺ: “Ол оьзюнден сонг нени буса да къойгъанмы?” – деп сорады. Адамлар: “Уьч динар къойгъан”, – деди. Шо заман Пайхаммар ﷺ огъар жаназа намаз къылды. Арадан заман гетип, адамлар уьчюнчю оьлюню гелтирди ва баягъылай дуа этмекни тиледи. Пайхаммар ﷺ: “Ол оьзюнден сонг нени буса да къойгъанмы?” – деп сорады. Адамлар: “Къоймагъан”, – деди. Пайхаммар ﷺ: “Борчлары бармы муну?” – деп сорады. Адамлар: “Ол уьч динар борчлу кюйде оьлген”, – деди. Шо заман Пайхаммар ﷺ: “Ёлдашыгъыз учун оьзюгюз жаназа къылыгъыз”, – деп айтды. Шолайлыкъны эшитип, Абу Катада: “Гьей Расулуллагь ﷺ, шогъар жаназа намаз къыл хари, ону борчларын мен тёлермен”, – деп тиледи. Шондан сонг Пайхаммар ﷺ бу оьлюге де жаназа къылды» (аль-Бухари).

(«Тухфат аль-Мугьтаж» шарх «Хашия аш Ширвани», «Мавахиб аль-Жалил», «Аль-Мугни ли ибн аль-Къудама»)

– Оьлюню гече яда намаз къылмагъа яхшы тюгюл вакътиде гёмме ярамай деп айтагъаны гертими?

– Оьлюню гече гёммеге ярай ва мунда этмесе яхшы иш (нежелательность) ёкъ. Олай да, оьлюню намаз къылмакъ учун яхшы тюгюл вакътиде де гёммеге ярай, эгер шолай иш этип этилмеген буса. Иш этип этилген буса, бир-бир алимлер айтагъан кюйде, гёмме гери урула, башгъаланы пикрусуна гёре – этмесе яхшы (нежелательно).

Амма гёмювню артгъа теберип гече яда намаз къылмагъа яхшы тюгюл вакътиде оьлюню гёммесе яхшы, эгер сюек алышынажакъгъа къоркъув ёкъ буса. Дагъы ёгъесе гёмювню артгъа тебермек гери урула.

(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Хашия аш-Ширвани»)

– Секет тёлемейгенлик авур якъдан нечик гюнагь санала?

– Имам Ибн Гьажар ва имам ар-Рамли гьисап этеген кюйде, секетни бир гиччи гесегин сама да тёлемей къоймакъ уллу гюнагьлардан санала.

Айтылгъан гьукмугъа далил гьисапда олар шу гьадисни гелтире. Абу Гьурайра етишдирген кюйде, Пайхаммар ﷺ булай айтгъан болгъан: «Сорав алынагъан гюн секет тёлемеген гишини, Есибиз берген байлыгъы, ону алдына гёзлеринде эки къара тамгъасы булангъы кечел йылан болуп гележек, къаркъарасын чырмап, яякъларын хабып: “Мен сени байлыгъынгман, мен сени хазнагман”, – деп айтажакъ» (аль-Бухари).

(«Аль-фатава аль-Мутамада»)