Сорав – жавап
– Ислам дин зукъарисин къатын этип алмагъа гери урамы?
– Ислам дин къан ва эмчек къардашлар булан гебин къыймагъа къадагъа эте. Зукъари тиштайпа къан къардаш деп саналмай, шо саялы ону булан гебин къыйма яратыла. Амма зукъарилеге бир-бири булан уьйленмекге гери урув ёкъ буса да, бола туруп йыракъ къардашлар булан къошулса яхшы санала, неге тюгюл булайлыкъ къардаш аралыкъланы беклешдире.
«Игьйя улуму ддин» деген китабында имам Гъазали, эр-къатында болма тийишли хасиятланы эсгере туруп, булай яза: «Болажакъ къатын ювукъ къардашлардан болмаса яхшы, неге тюгюл эрини огъар бакъгъан иштагьлыгъы осал болажакъ». Арты булан ол Пайхаммарны ﷺ бу гьадисин гелтире: «Ювукъ къардашлы тиштайпалар булан (ана яда ата якъдан зукъарилер демек) уьйленмегиз, неге десе шолай агьлюде тувгъан яшны савлугъу осал болажакъ».
«Сираж аль-Ваххаж» деген китабында имам аль-Амрави булай эсгере: «Амма шо тиштайпа ят къатын болса яхшы, демек къардаш тюгюл яда йыракъ къардаш болсун. Йыракъ къардаш ят тиштайпадан эсе къолайдыр».
Гьасили:
Оьрде айтылгъан сёзлеге гёре, йыракъдан къардаш тиеген иманлы бусурман тиштайпа булан уьйленсе яхшы. Ислам динге гёре, зукъари йимик ювукъ къардашлар булан да гебин къыймагъа ярай, онча ёралмай буса да.
– Арт вакътилерде букмекерский канторлар кёп ачылгъан, онда адамлар къайсы команда яда спортсмен утажакъгъа акъча сала. Шолай акъча салып утгъан хайыр гьалал саналамы?
– «Тафсир аль-Жалалайн» деген аты булангъы Къуръангъа этген баянлыгъында Жалалутдин аль-Махали булай яза (маънасы): «Гьей иманы барлар! Гьакъ кюйде, чагъыр (башын манг этеген бары да ичкилер), хумар (азартный) оюнлар, ташсуратлар (олагъа баш ийив ва къурбан союв) ва пал салагъан окълар – шайтанны пис ишлеринден. Уьстюнлюкге етмеге сюе бусагъыз (Аллагьны ﷻ жазасындан сакъланмакъ учун), шолардан сакъ болугъуз (эсгерилген затлагъа ювукъ болмай)» («Аль-Маида» деген сура, 90-нчы аят).
«Фатх аль-Вагьгьаб» деген китабында шайых аль-Ислам Закария аль-Ансари, хумар оюнланы гери урулгъанлыгъын гёрсетмек учун, Пайхаммарны ﷺ бу гьадисин гелтире: «Есибиз Аллагь ﷻ эсиртеген ичкилени ва аль-майсирни къадагъа этген» (Абу Давуд).
Оьзюню баянлыгъында имам Сулейман аль-Бужайрами булай эсгере: «Гьадисде айтылагъан аль-майсир – ким утаргъа салынагъан акъча демек, шонда я утасан, я утдурасан». Арты булан ол булай къоша: «Арагъа акъча салынмай ойналгъан хумар оюн – гиччи гюнагь, акъча салып ойналгъаны – уллу гюнагь».
Гьасили:
Ким утаргъа акъчагъа салынагъан оюнлар: ат чабывлар, спорт ярышлар ва маданият, сиясат, финанс, чакъ нечик болажагъы деп арагъа акъча салынып тогъа тартыла буса – булар барысы да аль-майсир санала. Бу бары да ишлер Къуръангъа ва токъташгъан гьадислеге гёре, ачыкъ кюйде гери урула ва уллу гюнагьлардан (кабаир) санала. Шо ёлда къазангъан акъча буса – гьарам.
– Малны есинден ихтияр алмай туруп, ону несин буса да къоллама яраймы?
– Эгер пелен гиши малны есин яхшы таный буса, огъар ювукълукъда буса ва ол оьзюне сорамайлы алынгъан затны къоллагъан учун рази къаларгъа шеклик ёкъ буса, шолай гезикде малны заманлыкъгъа алмагъа ярай. Амма оьзюне сорамайлы алынгъан малны къоллагъанына еси рази боларгъа инам ёкъ буса, шолай гезикде соравсуз ону малын алмагъа ярамай.
«Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында имам Гьажар аль-Хайтами булай яза: «Алынгъан затына еси къаршы болмас экенине толу кюйде инамлыкъ бар буса, къонакъ нени де алмагъа бола. Масала, шолай гезикде къонакъ сорамайлы аш, акъча ва шолай оьзгени алмагъа бола, эгер еси шолай ишге рази къаларны мекенли биле буса».
«Мугни аль-Мугьтаж» деген китабында имам аль-Хатиб аш-Ширбини булай яза: «Эгер нени буса да соравсуз алагъан адам еси шогъар рази къаларгъа шеклене буса, «Аслу ар-Равза» деген китапда язылгъангъа гёре, сорамай алынгъан малны къолламакъ къадагъа этиле (гьарам), деп дурус гьукмугъа санала».
– От тийген сонг яллап бузулгъан яда эсги болгъан Къуръанны, сыйлы аятлар язылгъан оьзге гесеклени наслыкъдан къорумакъ учун яллатмагъа яраймы?
– Эгер эсги болгъан Къуръанны, Пайхаммарны ﷺ гьадислери булангъы жыйымны, дин китапланы ва шолай башгъаланы бир-бир тамлагъа къысдырып яшырмагъа яратылмай, неге десе олар ондан тюшюп аякъ тюпде къалмагъа бола. Олай да, оланы гиччи-гиччи этип йыртмагъа да ярамай, неге десе сёзлер ва гьарплар бир-биринден айрылмагъа бола, оьз гезигинде шо да Къуръангъа, гьадислеге, дин китаплагъа гьюртмесиз янашыв бола.
Ташламас учун ва бир амал этмеге тарыкълы гезикде оланы сув булан йибитип язылгъанын ёкъ этмеге, олай да яллатмагъа да ярай. Сув булан йибитгенден эсе, яллатмакъ яхшы болур деген пикру бар, неге десе, сув булан йибитилген сыйлы сёзлер булангъы шакъы оьз гезигинде нас ерлеге тиймеге бола.
– Ислам дин адамны артындан къайсы гезиклерде сёйлеме ихтияр бере?
– «Сахих Муслим» деген китапгъа язгъан баянлыгъында имам ан-Навави булай эсгере: «Дин нормалар ёл къоягъан муратлагъа етмек учун, адамны артындан сёйлемек (айыпламакъ) яратыла. Шолай муратлар алты бар:
- Къыйыкъсытылгъан гиши зулмучуну уьстюне арза яза буса. Адилликни болдурмагъа гючю бар адамгъа (пачагъа, ёлбашчыгъа, къадиге) къыйыкъсытылгъан гиши зулмучуну уьстюне арза этмеге бола. Шолай гезиклерде ол: «Пелен гиши мени ихтиярларымны къыйыкъсытды» яда «Ол магъа пелен ишлер этди», – деп билдирмеге бола.
- Айыпланагъан ишни (мункар) ёкъ этмек учун кёмек излемекде ва гюнагь ишлер этип юрюйген гишини тюз ёлгъа бакъдырмакъда. Масала, айыпланагъан ишни ёкъ этме гючю бар гишиге: «Пелен адам пелен гюнагь иш эте, шогъар къаршылыкъ билдирип, токътат шону», – деп айтмагъа ярай.
- Къыйыкъсытывну гьакъында муфтиге (алимге) дин гьукму алмакъ учун бакъмакъ. Масала: «Мени ихтиярларымны пелен адам, атам, уланкъардашым яда эрим къыйыкъсытды. Ол шолай этмеге боламы эди? Шону зулмусундан нечик къутулма боламан?» – деп сорама ярай.
- Бусурманланы пелен адамланы яманлыгъындан сакъламакъ учун. Масала, белгили жинаятчыланы, хыянатчыланы гьакъында айтмакъ.
- Ачыкъдан гьарам иш этеген ва динде ёкъ затланы гийиртме къарайгъан адамны гюнагьларын белгилемек. Масала, жамиятны алдында эсиртеген ички ичеген гишини аян этмек. Амма айтагъанда, янгыз жамиятны алдында этилегенлерини гьакъында айтма ярай. Оьзге гюнагьланы гьакъында айтма ярамай, уьзюрю себеп ёкъ буса.
- Кимни гьакъында сёз юрюлегенни гьакъында маълумат бермек учун. Масала, пелен адамны Акъсакъ, Алаша, Осал гёреген, Къолсуз, Гёкгёз деген яда шолагъа ошашлы ат булан белгилеме бола. Шолай гезиклерде кимни гьакъында хабар юрюлегенни ачыкъ этмек учун, шо атланы къолламакъ яратыла. Амма шолай атланы инсанны менлигине тиймек учун къоллама ярамай (гьарам).
