Сорав–жавап
– Гьаж къылыв бютюн бары да гюнагьлардан чаягъаны гертими?
– Бары да имамлар гелген бир пикругъу гёре, дурус кюйде къылынгъан гьаж (гьажны вакътисинде гюнагь этмей ва нас сёзлер айтмай сакълангъан буса), бары да гиччи гюнагьлардан чая. Олай да, алимлени гьакъ пикрусуна гёре, бары да уллу гюнагьлар да гечиле, шоланы ичинде гюнагьгъа элтеген ишлер ва адамланы яда Аллагьны ﷻ алдында борчлагъа гелтирегенлери де. Демек, Есибиз къабул этген гьаж гюнагьлардан чая, тек гюнагьлар булан байлавлу борчлар къала.
Масала: инсан биревню малына ес болгъан. Шо саялы, ол адамгъа гишини малын алгъан деп гюнагь языла ва есине малын къайтармакъ деген борч да ону бойнунда къала. Яда инсан башгъа адамгъа не йимик буса да зарал этген. Къабул этилген гьаж гишини малына ес болгъан яда адамгъа зарал этген деген гюнагьындан чая, тек айыплы адам заралын къайтармакъ дегенден эркин этилмей. Зулму гёрген адам ондан гечмеге ва есине малы къайтарылмагъа тарыкъ. Шо кюйдеги гьал къылынмагъан намазлагъа, тутулмагъан оразалагъа да тие: бу – Аллагьны ﷻ алдындагъы борчлар. Къылынмай къалгъан намаз, тутулмай къалгъан ораза саялы, адамгъа гюнагь языла ва къабул этилген гьаж шо гюнагьдан чая, тек шоланы тёлеп къылмагъа, тёлеп тутмагъа деген борч таймай.
(«Хашия аль-Бужайрами», «Хашия аль-Жамаль»)
– Гьаж къылагъан тиштайпа учун опурагъыны тюсю нечик болса яхшы?
– «Умдат аль-Муфти ва ль-Мустафти» деген оьз фатаваланы жыйым китабында имам Жамалуддин бин Абд уль-Бари аль-Ахдал булай яза: «Гьаж къылагъан эргишилер учун акъ тюс яхшы экенде йимик, гьаж къылагъан тиштайпалар учун да опурагъыны тюсю акъ болса яхшы».
Гьаж къылагъан эргишилер ва къатынгишилер учун опурагъыны тюсю акъ болса яхшы дегенге, Пайхаммарны ﷺ шу гьадиси далил санала: «Акъ опуракъ гийигиз» (Абу Давуд, ат-Тирмизи).
Амма гьаж къылагъан тиштайпаны опурагъы къаркъарасы гёрюнмейген кюйдеги (не просвечивающийся) къалын къумачдан болмагъа герекни билмеге тарыкъ.
(«Бушра аль-Карим»)
– Ахырынчы ташагьуддан сонг охулагъан дуаны оьлчевюне байлавлу дазулав, кемитив бармы?
– Ахырынчы ташагьуддан (ат-тагьийятдан) сонг охулагъан дуа сюннет ишлерден санала ва ону охумай къоймакъ яхшы саналмай. Ташагьуддан сонг Пайхаммардан ﷺ гелеген дуаланы охуса яхшы.
Охулагъан шо дуаны оьлчевюне байлавлу гьукму намаз нечик къылынагъандан гьасил бола: янгыз къыламы, жамият булан къыламы да къарала.
Намаз янгыз къылагъан гиши ташагьуддан сонг охуйгъан дуаны дазусуз оьлчевде охума бола, тек дуа охуй туруп, намаз къылагъанын унутмагъа герекмей.
Имам буса, шо дуаны оьлчевю ташагьуддан ва ташагьуддан сонг охулагъан салаватдан (оланы бирче къошгъан оьлчевюнден) узакъ болмасны гьайын этсе яхшы деп санала.
Имамны артына тюшюп намаз къылагъан гиши, имамны арты булан этсе ва ташагьуддан сонг охуйгъан дуасын, имам намаз къылып битгенче охуп турса яхшы. Амма имамны артындагъы пелен санавдагъы гюп, намаз къылыв узатылагъангъа къаршы тюгюл буса, ол шо дуаны узатмагъа ихтиярлы. Олай да, гечикген адам жамият намазгъа къошулуп болсун учун, имам шо дуаны узакъ охуп, намаз къылывну бираз узатмагъа ихтиярлы.
(«Тухфат аль-Мугьтаж», Хашия аш-Ширвани булан)
– Мал бир-нече керен сатылгъан сонг, кемчилиги аян этилсе, шогъар ким жаваплы бола?
– Эгер мал сатылып алынгъан сонг, шону не йимик буса да кемчилиги бар болуп чыкъса ва шо кемчилик ону багьасын учуз эте буса, алывчу сатыв-алыв дыгъарны бузмагъа ва алгъан малны гери къайтармагъа ихтиярлы.
Эгер мал сатыла туруп, бир-нече къолдан чыкъгъан сонг, кемчилиги аян этилсе, шо мал алывчудан алывчугъа гезиги булан къайтарыла. Масала, Умар Агьматгъа машин сата, Агьмат да Шамилге сата. Эгер Умар еслик этип тургъан машинни кемчилигин Шамил билсе (шо кемчиликни бирев де билмей тургъан), Шамил машинни Агьматгъа къайтара, Агьмат да Умаргъа. Шамил Умаргъа къайтармагъа болмай, неге тюгюл ондан алмагъан машинни, ол Агьматгъа къайтармагъа тарыкъ.
(«Равдат ат-Талибин»)
– Сатып бав алгъанда шону емишлери тереклер булан бирче алывчунуки боламы яда сатыв-алывдан сонг биринчи йыл емиш алдагъы есине къаламы?
– Сатыв-алыв этилеген вакътиде тереклерде емишни биринчи тююрлери (завязь) гёрюнген буса, бав сатылгъан сонг да, биринчи йыл тереклер берген емиш алдагъы есиге къала. Амма сатыв-алыв этилегенде тююрлер гёрюнюп битмеген буса, емиш алывчунуки бола.
Биринчи тююрлер гьар емишде башгъа-башгъа кюйде билине: къоз терекде – къоз къатмагъа башлагъан заман, юзюмде – юзюм салкъын билингенде, чечекленген сонг, емишлери белгили болагъанларында – бюр (почка) ачылгъанда ва ш.б.
Баянлыкъ:
Сатыв-алывну дыгъарын байлайгъанда эки де якъ сёйлешген кюйде, емиш алывчугъа къалажакъ деп рази болса (тююрлер гёрюнген заманда) яда алдагъы есиге къалажакъ дегенге къол байласа (тююрлер гёрюнмеген заманда), шо шартны яшавгъа чыгъармагъа тарыкъ.
(«Ианат ат-Талибин»)
– Гьонкъалыкъгъа яда эрине таби болмайгъанлыкъгъа не санала?
– Эринден ихтияр алмай туруп, уьйден чыкъса, къатынгиши таби болмайгъынлыкъны гёрсете. Тюкенге чыгъыв, ихтиярлары къыйыкъсытылгъан себеп болуп имамдан кёмек излев, борч билимлени алмакъ учун охумагъа барыв (эри билимсиз буса), тарыкъ-герек булан таъмин этилмейген заманда, сурсат излев – табиликден чыкъгъан деп саналмай.
Олжа борчланы кютмеге сюймейгенлик – эрине таби болмайгъан бола. Гьатта эри уьюне гирегенде ону исси къаршыламаса яда огъар къаршылыкъ билдирсе де, тиштайпа табиликден чыкъгъангъа санала.
Эрине яман сёйлев ва ону хатирин къалдырыв табиликден чыкъгъан деп саналмай. Амма шолайлыкъ гюнагь санала, эгер оьзюн якълап, эрини яман сёзюне къайтарыш этмейген заман буса (шолай гезикде олар экиси де гюнагь къазана). Шолай заманда эри къатынын оьзю билеген кюйде тарбиялама бола.
(«Мугни аль-Мугьтаж»)