Сорав – жавап
– Яшлар оьзбашына не чагъндан тутуп сатыв-алывну юрютмеге, тюкенлерден ону-муну алмагъа ва сатыв дыгъарлар байлама бола?
– «Мугни аль-Мугьтаж» деген китабында имам Хатиб аш-Ширбини булай яза: «Сатыв-алыв дыгъарны шарты (условие) – алывчуну яда сатывчуну иш бажарагъанлыгъы (дееспособность) санала. Иш бажарагъан адам деп гьакъылбалыкъ чагъына етишген ва динде де, мал алывда да не зат огъар пайда гелтирме болагъанны англайгъан инсан санала. Шолайлыкъ булан, гьакъылбалыкъ чагъына етишмеген адамны сатыв-алыв дыгъарыны гючю ёкъ».
«Мажмуъ шарх аль-Мухаззаб» деген китабында имам ан-Навави булай яза: «Шафии мазгьапгъа гёре, яшны сатыв-алыв дыгъарыны гючю ёкъ, шогъар къаюму (опекун) сатыв-алыв дыгъар этмеге ихтияр бергенми, бермегенми – башгъа тюгюл. Абу Савр да шо пикруну яны.
Имамлар ас-Саври, Абу Ханифа ва Исгьакъ булай айта болгъан: “Къаюму ихтияр берсе, яшны сатыв-алыв дыгъары герти деп санала”. Олай да, Абу Ханифаны пикрусуна гёре, къаюмну ихтияры болмаса да, шолай дыгъар этмеге ярай, тек ону гючю ол разилик бергенде бола.
Имам ибн Мунзир: “Имамлар Агьмат ва Исгьакъ гьакъылбалыкъ болмагъан яшгъа къаюмну ихтияры болмаса да, увакъ затлагъа тиеген сатыв-алыв дыгъар этмеге ёл берген”, – деген».
Гьасили:
Бу масъалагъа гёре алимлени пикрусу шу кюйде башгъа:
– къаюмну ихтияры болса да, болмаса да яш этген сатыв-алыв дыгъарны гючю ёкъ
– къаюм ихтияр берсе, яшны этген сатыв-алыв дыгъарыны гючю бар
– къаюм разилик бермесе де, яш этген сатыв-алыв яратыла, тек къаюм ихтияр берген сонг шо дыгъар гючге гире
– увакъ затланы алывда шолай этмеге ёл бериле.
– Аукционда мал алмагъа яратыламы?
– «Фатх аль-Бари» деген китабында Ибн Гьажар аль-Аскаляни бу гьадисни гелтире: «Пайхаммар ﷺ чыптасын (циновка) ва хабасын сатагъанда: “Ким шу чыптаны ва хабаны алажакъ?” – деп сорагъанда, бир гиши: “Бир дирхам берип, мен аламан”, – деген. Шо заман Пайхаммар ﷺ: “Бир дирхамдан артыкъ бережеги бармы?” – деп сорагъан. Шо заман башгъа адам эки дирхам бережек бола, Пайхаммар ﷺ да малын огъар сата».
«Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында Ибн Гьажар аль-Хайтами булай яза: «Биревню сатыв-алыв дыгъарын бузуп, сатыв этмеге гери урула (гьарам). Масала, пелен гиши сатывчугъа: “Малны къайтарып ал (башгъа алывчудан) ва (ол берген акъчаны къайтар) мен сенден шону артыкъ багьа берип аларман”, – дей буса».
«Оьрде эсгерилген кюйде этме къадагъа этиле, эгер сатывчу ва (биринчи) алывчу малны багьасына гёре сёйлешип битген заманда (дыгъар байланып битмеген буса да). Дыгъар байланып битген заманда чы, буланы арасына бирев де сугъулма болмай».
«Оьрде эсгерилген ишлер этилмеген заманда (багьаны гьакъында мекенли сёйлешилмеген буса) яда шо мал аукционда сатыла буса, сатылагъан затгъа артыкъ багьа берме яратыла, башгъа адамгъа зарал этмеге деген негет ёкъ буса».
Бу гьалгъа баянлыкъ бере туруп, имам аш-Ширвани булай яза: «Амма сатывчу пелен алывчугъа туврадан тюгюл, ишара этип, разилик берген буса да, шо дыгъарны къойсун, деп огъар таклиф этме ва малгъа артыкъ багьа берме деп айтма яхшы болмас (нежелательно)».
– Гьакъылдан тайышгъан яда хыйлы заман комада турагъан эринден айрылма къатынгишини ихтияры бармы?
– Эгер эрге чыкъгъанча тиштайпа болажакъ эри башындан гетген (мажнун) экенин билмей эди яда ол эргиши агьлю къургъан сонг тайышгъан буса, къатын шолай эринден айрылма ихтиярлы. Шону авруву, башдан гетгени даим гьалымы, заманлыкъ ишми яда сийрек боламу – башгъа тюгюл. Эрини башдан гетгенин сав этип боламу, болмайму, шо да башгъа тюгюл – къатын булай эрден айрылма не заманда да ихтиярлы.
Булай гьукму комагъа да тие, эгер эри бу гьалгъа тарыгъан ва докътурлар ол бирт де айыкъмажакъ деп айта буса, къатын шондан айрылма ихтиярлы. Амма комадагъы эри айыгъажакъ, сав болажакъ деп гьисап этиле буса, шолай гезикде къатын эринден айрылма болмай.
Къатын бу ихтиярындан пайдаланма сюйсе, эрини башдан гетген бу аврувун билгендокъ, шоссагьат этмеге герек деп санала.
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Ислам динге гёре, бир къатын алмакъ булан дазуланмакъ яхшы саналамы?
– Экинчи ва дагъы да кёп къатын алмакъгъа гьажатлыгъы ёкъ гишиге бир къатын алмакъ булан дазуланса яхшы санала. Олай да, бир къатындан артыгъын сакълама болмайгъан гишиге де бир къатын булан къалса яхшы.
Яш тувмакъгъа умут яда агьлю къурма тарыкълыкъ – экинчи ва дагъы да кёп къатын алмакъгъа уьзюрю себеплерден санала.
Баянлыкъ:
Бирден артыкъ къатын алгъан гиши олагъа адилли янашма ва бары да къатынын бир йимик тенг сакълама герек: аш-сурсат, опуракъ, турма ер болдурма тарыкъ.
(«Мугни аль-Мугьтаж»)
– Эр-къатын бирче яшамайгъанлы бир йыл бола буса ва эри къатынын тарыкъ-герек булан таъмин этмей, олжасын ата-анасына йибере буса, оланы гебин къыйылгъаны саналамы?
– Соравдан англашылагъан кюйде, айрылыв сёзлер айтылмагъан ва олай болгъанда, булар айрыча нечакъы яшагъан булан да, гебин бузулмай. Амма бу соравда айтылмай, эсгерилмей къалгъан затлар болмагъа да бола. Шо саялы бары да айрылыв масъалаланы, оланы теренине гирип, болгъан ишни англамакъ ва лап аслусу, тюз гьукму чыгъармакъ учун, юртугъузну, шагьарыгъызны яда ювукъ арадагъа межитни имамына бармагъа тарыкъ. Ол бары да янны гьисапгъа алып, тийишли гьукму чыгъарар.
– Айрылгъан сонг, къайтарып шо адамгъа эрге чыкъмагъа яраймы?
– Айрылгъан сонг, шо адамгъа янгыдан эрге чыкъмагъа бола, тек шо учун бир-бир шартлар болмагъа тарыкъ. Эгер айрылыв сёзлер, салыв уьч керен айтылгъан буса яда уьчевю де бирче айтылгъан буса, шо адамгъа янгыдан эрге бармакъ учун, ол тиштайпа башгъа гишиге эрге чыкъмагъа, ювукълукъ этмеге тарыкъ. Сонг олар айрылса яда эри гечинсе, тарыкълы заман гетип (идда деп айтыла – уьч ай он гюн), шо къатын алдагъы эрине янгыдан къошулмагъа бола. Амма айрылыв, салыв бир яда эки керен этилген буса, эр-къатынгъа къошулмакъ учун, эри ону гери къайтарса таманлыкъ эте. Шолай, бир яда эки керен айырыв сёзлер айтылгъанда, идда да оьтмеген буса, янгыдан къошулмакъ учун гебин къыйыв этилмеге борч тюгюл. Эгер де айрылыв сёзлер бир яда эки керен айтылып, идданы заманы да чыкъгъан буса, эр-къатынгъа къайтарып къошулмакъ учун гебин къыйывны бары да адатларын янгыдан толу кюйде этмеге тарыкъ.
