СОРАВ – ЖАВАП

– Межитни ичинде сатыв-алыв дыгъар байлама яраймы?

– Булай алгъанда межитни ичинде сатыв-алыв яда оьзге дыгъарлар байлама гери урулмай, тек этмесе яхшы ишлерден санала. Мунда гебин булан байлавлу дыгъарны гьакъында айтылмай. Межитде гебин къыймакъ буса, этме де ярай, сюннет де дюр. Межитде не йимик иш этмеге де яхшы тюгюл деп санала. Шо иш Аллагьны ﷻ уьюне сансымай янашыв булан байлавлу буса, шону этмеге гери урула. Межитни тюкен, ону-муну сакълайгъан, нени буса да чыгъартагъан (масала, завод яда фабрика) гьисапда къолламагъа ярамай, неге десе о башгъа мурат учун этилген.

Абу Гьурайра етишдирген гьадисде шо масъалагъа байлавлу Пайхаммар ﷺ булай айтгъан: «Эгер межитде сатагъан яда алагъан кимесе биревню гёрсегиз, огъар: “Шу сени сатыв-алывунгда Аллагь ﷻ сагъа пайда бермесин”, – деп айтсын» (атТирмизи). («Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Къуръанны яда Аллагьны ﷻ каламы язылгъан оьзге китапны ичине акъча салмагъа яраймы?

– Къуръанны ичине, Аллагьны ﷻ каламы булангъы, Аллагьны ﷻ яда пайхаммарланы атлары булангъы, олай да динге тиеген темагъа язылгъан китапланы ичине акъча салмагъа гери урула. («Фатгь аль-Муин»)

– Антына амин болмагъан адам не этмеге герек? Мен эшитген кюйде, ораза тутув булан къутулмагъа да бола.

– Гюнагь этилгенде шону чаягъан ишге каффарат (штраф) деп айтыла. Антына амин болмагъан бусурмангъа салынагъан штрафгъа «каффарат аль-амин» деп айтыла. Амма шону оьлчевю, къайдасы инсанны гьалындан гьасил бола. Шолай, мадарлы адам, гюнагьындан чайылмакъ учун ярлы он адамны гийиндирмеге яда ашатмагъа тарыкъ. Осал яшайгъан адам буса, гюнагьдан чайылагъанда уьч гюн ораза тутса таман. Пакъыр яшайгъан адам каффарат альаминни толу кюйде чыгъараман десе, о ону ихтияры ва шолай этмеге бола. («Хашия аль-Жамаль»)

– Намазны вакътисинде ата-ана чакъырса, жавап бермеге яраймы? Олагъа жавап берген булан намаз бузуламы?

– Шолай этмесе де ярай. Борч намаз къылагъанда буса, жавап бермеге гери урула. Амма сюннет намаз къылагъанда чакъыргъанда, жавап бермесе ата-ананы хатири къалажакъны биле буса, намазны бёлюп, шолагъа жавапланса яхшы болур. Амма бёлюнген намазны янгыдан къылмагъа герекни билмеге тарыкъ. («Хашия аль-Жамаль»)

– Эргишиге сакъалын ва башындагъы чачын май сюртюп гьайын этмеге яраймы? Намаз жувунувгъа шо майлар пуршав этмейми?

– Эргишиге заманда бир сакъалына ва башындагъы чачына, оланы гьайын этмеге мурат булан, май сюртмеге яхшы деп санала. Сакъалына ва башындагъы чачына май сюртмеге не заман яхшы деген гьадисни алимлер бир йимик англатмай. Шолай, биревлер гьисап этеген кюйде, тарыкъ болгъан сайын сакъалгъа ва чачгъа май сюртмеге яхшы, башгъалар айтагъаны йимик – сюртюлген май къуругъан сайын сюртмеге герек. Сакъалгъа ва чачгъа май сюртюлген кюйде намаз жувунувда пуршавлукъ ёкъ, эгер шолагъа сув тиймек учун бир зат да четим этмей буса. («Ианат ат-талибин»)

– Уялтып, намусуна тийип алынгъан малгъа шариат гьукму нечикдир?

– Кимесе биревню малы психология якъдан таъсир этип яда оьзге шо кюйдеги гьиллалар къолланып алынгъан буса, шо гьарам санала. Алимлер айтагъан кюйде, шо къайдада алынгъан мал зулму булан алынгъан. Биз мекенли кюйде билеген кюйде, кимесе бирев сюймей туруп (масала, къызгъанчы болуп гёрмес учун) малын бере буса, шону алмагъа ярамай. Мисал учун, биревлер оьзлер ашайгъангъа уялгъан саялы, пеленчени аш хапмагъа чакъыргъан буса ва ол да оьзюн шо себеп саялы чакъыргъанны биле буса, огъар бергенни алмагъа ярамай. («Тухфат аль-мугьтаж»)

– Йылны боюнда сиривюмде 25 мал бар эди, арт заманда буса, олагъа 15 бала тувду ва умуми санаву 40 етишди. Энни шолардан секет тёлемеге герекменми?

– Гетген йыл саялы секет тёлемеге тарыкъ тюгюл. Энни малланы санаву 40-гъа етишген гюнден тутуп (балалар булан бирче) санамагъа герек ва шондан берли йыл гетгенде тарыкъ болажакъ секет чыгъармагъа. («Тухфат аль-Мугьтаж»).

– Донор гьисапда къан бермеге яраймы?

– Бусурманны оьлюмден къутгъармакъ учун къан бермек жамият борч (фарз аль-кифая) санала, неге десе къан – адамны барлыгъына, сав болмакълыгъына тувра таъсир эте. Шону оьзге ерден алмагъа яда этмеге бажарылмай, шо саялы пеленче учун къанны башгъа адам бере. Донор гьисапда къан бермеге яратыла ва къан берген адам шо саялы шабагъатлана. Амма къан сатмагъа ярамай, неге тюгюл шо нажжас санала. Шолай буса да, къанны савгъат этип бермеге ярай ва шону алагъан учун шо гьалал, гьатта береген адам къаны саялы акъча ала буса да. Къанны бусурман тюгюл оьзге адамлагъа да бермеге ярайгъанны билмеге яхшы болур. («Нихаят аль-Матлаб»)

– Атасы авлетине берген малны гери къайтармагъа, гечген борчун да талап этмеге боламы?

– Ата (ана, уллата, уллана) баласына не йимик буса да бир зат савгъат этип берсе (масала, телевизор) ва шо берилгени бир ерге де гетмеген буса, ол шону: «Мен бергенимни къайтараман», – деп айтып, гери къайтармагъа бола. Амма себепсиз шолай этмесе яхшы деп санала. Бергенин гери къайтармакъгъа айтгъанын этмейгенлик яда шону гьарам ёлда къоллайгъаныкъ себеп деп санала. Савгъат баласындан башгъа адамгъа берилген буса, шолай гезикде ону гери къайтармагъа бажарылмай, гьатта бираздан шо зат янгыдан балагъа къайтгъан буса да. («Фатгь аль-Муин»)

– Тишлеге оланы тюз этеген алат (виниры) салмагъа ва акъ этмеге яраймы?

– Шафии мазгьапны алимлери гьисап этеген кюйде, аривлюк учун тишлеге винирлер салмагъа янгыз эрдеги къатынгишилер бола, эри ихтияр берип. Амма медиклер аривлюк учун тюгюл, тарыкъ деп айта буса, оланы салмагъа кимге де яратыла. Заралы ёкъ буса, тишлени акъ этмеге де ярай. («Тухфат аль-Мугьтаж»)