Сорав-жавап
– Оьлюню къабурлагъа не ёрукъда узатса яхшы?
– Къабурлар кёп йыракъда тюгюл буса, оьлюню ахыр ёлуна чалт юрюп, яяв аякъдан элтсе яхшы. Сюекни узатагъан адам кёп йырыкъгъа чыкъмай, сынажадан бираз алда юрюсе яхшы. Уьзюрю себеп ёкъ заманда, оьлюню ахыр ёлуна атгъа яда машинге минип узатмаса яхшы.
Оьрде айтылгъангъа шу гьадис далил санала: «Абдуллагьны уланы Салим атасындан етишдиреген кюйде, атасы гёрюп, Пайхаммар ﷺ, Абу Бакр ва Умар сынажаны алдында юрюй болгъан» (Абу Давуд).
(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Нихая аль-Мугьтаж»)
– Айрылгъан эр-къатын бир-бирини васиятына еслик этеми, эгер оланы бириси идданы вакътиси битгенче оьлсе?
– Эгер эри къатынына бир яда эки керен салып айрылыв берсе ва айрылгъан сонг идда битгенче оланы бириси оьлсе, башгъасы васиятдагъы оьз пайын ала. Эгер эри къатынына уьч керен салып айрылыв берсе ва айрылгъан сонг идда битгенче къатын оьлсе, алимлер бир тавушдан токъташдырагъан кюйде, эри ону васиятындан бир зат да алмай. Шолай айрылыв этилип, идда битгенче эри оьлсе, токъташгъан пикругъу гёре, къатын эрини васиятындан бир зат да алмай.
Олай да, айрылып, идданы вакътиси битгенчеги заманда эр-къатын бир-бирини васиятына ихтияры ёкъ, эгер гьакъ берип (выкупленный) айрылыв булан айрылгъан буса (шогъар «хулу» деп айтыла).
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Айрылгъан сонг эри къатынына къайсы гезиклерде
савгъат бермеге герек?
– Шолай савгъатгъа «мута» деп айтыла ва шону маънасы – айрылывдан сонг тиштайпаны кепи бузулмакълыкъны басылтмакъ. Кёбюсю гезикде къатынлар шо савгъатны гьакъында билмей, гьатта борчлу къалгъан эрлени де шо гьакъда англаву ёкъ.
- Шафии мазгьапгъа гёре, къатын айыплы болмай, ондан айрылгъан буса, ювукълукъ да болгъан сонг, эри огъар савгъат бермеге борчлу. Олай да, ювукълукъ болмай айрылыв этилгенде де савгъат бериле, эгер къатынгъа къалынны яртысы берилмеге герекмейген заманда (шолай гезик – къызны къайюму (опекун) къыз да рази болуп, ону къалынсыз эрге берген буса ва эри къалын не болмагъа герекни токъташдырмагъан буса).
Айрылывну ахыр сёзлерин айтмакълыгъы булан, эри къатынына савгъат бермеге тарыкъ, эгер айрылыв толу тюгюл буса – савгъат идданы заманы битген сонг бериле.
Савгъат бермекни борчу таймай, гьатта айрылывдан сонг кёп заман гетген яда къатын башгъа адамгъа эрге чыкъгъан буса да. Савгъат берилмей яда къатын шону гечмей туруп, эри огъар савгъат берме борчлу кююнде къала.
Эгер борчун бермей туруп, эри оьлюп гетсе, айрылгъан къатынгъа ону варислери васият малдан савгъатны оьлчевюнде нени буса да бермеге тарыкъ.
- Гьакъ берип айрылгъан къатынгъа да савгъат берилмеге тарыкъ.
Айрылгъан сонг савгъат берилмек деген борч эринден таймай, гьатта ол тиштайпа, динибиз къатын этип алмагъа ихтияр береген, башгъа динни юрюте буса да.
- Эр-къатынны бириси оьлюп, агьлю тозулса, айрылыв булан байлавлу савгъат беривню борчу тая.
Баянлыкъ:
Эгер айрылывну себеби къатынгиши яда агьлю тозулувгъа ол айыплы буса, савгъат берилмеге герекмей. Мисал учун, къатын имандан чыгъып, айрылыв болса, савгъат ёкъ. Къатын тилеп айрылыв болса да, бу гюпге гирмей, неге десе айрылывгъа ихтияр эрде къала.
(«Нихая аль-Мугьтаж», «Равдат ат-Талибин», «Фатава Бакасир», «Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Намаз къылагъанда ва оьзге заманда тиштайпа сакъал тюбюню тюп янын яшырмагъа борчлуму?
– Шафии мазгьапгъа гёре, тиштайпа намазны вакътисинде ва оьзге заманда ят эргиши бар ерде бетинден ва къолларыны аясындан къайры къаркъарасыны оьзге бары да ерин яшырмагъа герек. Амма бети ва къоллары эргишилени агьамиятын тартагъанны биле буса, ол шоланы да яшырмагъа тарыкъ.
Намаз жувунагъанда сув тиймеге герели бетни дазулары – къулагъындан къулагъына ва мангалайда чач башланагъан ерден сакъал тюпню тюп янына ерли. Шолайлыкъ булан, сакъал тюпню тюп яны аврат санала, неге десе намаз жувунмагъа тарыкълы бетни дазусуна гирмей. Сакъал тюпню оьр янына намаз жувунагъанда сув тийдирмеге тарыкъ, шо саялы ону япмагъа борч тюгюл. Шолайлыкъ булан, намаз къабул этилмек учун сакъал тюпню тюп янын япмагъа тарыкъ.
Оьрде айтылгъангъа далил гьисапда, шафии мазгьапны алимлери шу гьадисни гелтире. Шогъар гёре, Айша булай етишдирген: «Къызардашым Асма Пайхаммарны ﷺ янына юкъкъа опуракъ гийген гьалда гирген эди. Пайхаммар ﷺ ондан бетин буруп: “Гьей, Асма, гьайиз башланагъан чагъындагъы къызьяшлагъа къаркъарасыны шу ва шу ерлеринден оьзгени гёрсетмеге ярамай”, – деди ва бети булан аясын гёрсетди» (Абу Давуд).
(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Хашия аш-Шабрамаллиси», «Асна аль-Маталиб»)
– Гьарам ишлеге деп борчгъа алгъан адамгъа секет акъчадан бермеге яраймы?
– Секет бериле гьалал ишлеге «сугъулуп» борчлу къалгъан адамгъа. Гюнагь экенни биле-биле туруп гьарам ишлеге яда процентге акъча алгъа адамгъа секет тийишли тюгюл. Амма гьарам ишлер саялы борчлангъан адам гьакъ юрекден гьёкюнюп, товба этсе, огъар секет берилмеге бола, шону гьакълыгъы гьакъда инаныв бар буса.
Олай да, иш этип этмей башгъа адамны малын бузуп, борчгъа тюшген адамгъа да секет берилмеге яратыла.
(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Мугни аль-Мугьтаж»)
– Эри айтгъан ерге къатын гёчмеге борчлуму?
– Эри айтгъан ерге, ону артына тюшюп къатын гёчмеге борчлу. Гьатта гёчеген ери яшап турагъан еринден осал ва онгайлыкъ якъдан кем буса да. Янгыз бир шарт болмагъа тарыкъ – ёлда ва барагъан еринде гьал къоркъунчсуз болмагъа тарыкъ.
Шулай гезикде эри буюрагъанны сан этмейгенлик тынглавсузлукъ (нушуз) деп санала. Шо – уллу гюнагь да дюр ва шолай болса, эри къатынын сакъламагъа герек деген борчдан эркин этиле.
Амма гёчмеге сюймей къатын тынглавсузлукъ билдирген сонг да, эри ондан пайдалана буса (ювукълукъ эте буса), шолайлыкъ эри ондан гечген деп гьисаплана ва къатынын тарыкъ-герек булан таъмин этив узатыла.
(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Ианат ат-Талибин», «Аз-Заваджир ан иктираф алькабаир»)
