Сорав – жавап

– Бу йыл имканлыгъым бар туруп, гьаж къылывну артгъа тебермеге боламанмы?

– «Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында ибн Гьажар аль-Гьайтами булай яза: «Шариат талапгъа гёре, инсан учун гьаж ва умра къылмакъ оьмюр боюнда бир керен этсе таман. Амма шоланы артгъа салма да ярар, эгер:

– гележекде этмеге негет тута буса;

– пеленче йыл къылажакъман деп назру этилмеген буса (сёз бермеген буса);

– адам авруп, тёшек аврувлу болажакъгъа къоркъунчлукъ ёкъ буса;

– малын тас этежекге шеклик ёкъ буса;

– гьаж яда умра бузулуп къалгъан деп, шоланы тёлеп къылмагъа гереклик ёкъ буса».

«Равза ат-Талибин» деген китабында имам ан-Навави булай яза: «Эгер гьаж къылыв борч болгъан сонг (важиб) сыйлы ерлеге бармагъа токъташгъан гиши шону артгъа салса ва гьажны вакътиси гелгенче оьлюп къалса, ол адам учун гьаж борч болмагъаны ачыкъ бола, неге десе ол гьаж къылмагъа етишмеген. Амма гьажны вакътиси етишген сонг ол оьлсе (гьаж къылмагъа имканлыгъы болгъанда), оьлюню малындан пай чыгъарып, кимесе биревню ону учун гьаж къылмагъа йибермеге герекли».

– Къатын эринден айрылмагъа боламы?

– Къатын берген айрылывну гючю болмай ва шо айрылыв деп саналмай. Янгыз бир ёл бар къатынгъа айрылыв бермек – шолайлыкъгъа огъар эри ихтияр берсе. Амма шону оьз шартлары бар. Шолайлыкъны уллу гьакъылы да бар! Ойлашып къарагъыз, къатынланы ихтияры болгъан эди буса, олар нечесе керенлер айрылыв берер эди? Нече де кёп керенлер! Къатынланы гьакъылы сай деп айтмагъа сюегиник тюгюл. Есибиз эргишилерден эсе оланы башгъа кюйде яратгъанлыкъда, олар гьислени табилигинде. Эргишилер башы булан натижа чыгъарагъанда, олар юрегине тынглайлар. Шо саялы, хатири къалгъанда яда гьислери гюч этип йибергенде, артыкъ ойлашмай ва гьакъылына тынгламай, олар алгъасап, айрылыв бермеге болар эди, сонг буса, гьалеклиги тайгъанда гьёкюнме де гьёкюнюп. Муна шо саялы Есибиз Аллагь ﷻ къатынгишилеге айрылыв бермеге къоймагъаны.

Амма оьрде айтылгъан сёзлер, къатын башы бузукъ эрини къулу, къаравашы демекни англатмай. Эгер эри оьзюню борчларын кютмей буса, ону булан яшамагъа бажарылмай буса (гьар къатын оьз эри булан яшамагъа болмай, деп ойлашмагъа бола, тек мунда гьислеге тынгламагъа тюшмей, гьакъылгъа таянмагъа тарыкъ) ол ондан айрылмакъны масъаласын гётермеге бола, ондан айрылмакъны талап этмеге де ихтиярлы, гьатта имамгъа ерли шо масъаланы етишдирмеге тюшсе де.

Нечик гьасилге гелсе де, къатын инг башлап яхшы кюйде ойлашып къараса, арив болур. Гертиден де, эри булан бирче яшамагъа дагъы бажарылмаймы яда хатири къалгъанлыкъ оьр алып, ол ондан гетмеге сюеми? Айлана якъда эрге чыкъмай къалгъан яда айрылгъан янгыз, тул къатынгишилер нече де кёп бар ва олар янында эргиши болгъанны сююп, олай-булай, деп айырып турмай, агьлю къурмагъа гьасирет.

– Биз межит учун бир КАМАЗ машин къайыр алгъан эдик. Бары да ишлер этилип битген сонг, артыкъ къалгъан къайырны бир дин къардашыбыз сатып алды, артыкъ гьакъ тёлеп де. Амма биревлер айтгъан кюйде, межитге берилген затны сатмагъа ярамай. Биз ойлашагъан кюйде, шо мал зая болгъанча исрапчылыкъдан сакъланмакъ мурат булан шону сатгъан къолайдыр, акъчаны да межитге берип.

– Межитге тиеген бары да зат аслу гьалда вакъфу бола. Межитни малын сатмагъа ярамай деп айтагъанлар терс болуп чыгъа. Амма шафии мазгьапны китапларында бу масъала терен кюйде ахтарыла ва англатыла. Онда булай язылгъанны тапдыкъ:

«Межитни жабарына яйылагъан нени буса да олар эсги болгъанда сатмагъа яратыла. Олай да, эсги болгъан ва янгыз ягъарлыкъ учун къолламагъа болагъан даражагъа гелген агъачланы да сатмагъа ярай. Шолай аз буса да межитге пайда болсун деп этиле, неге тюгюл шолайлыкъ зая болгъандан эсе къолай. Булай гезиклер «вакъфу сатылмагъа болмай» деген токъташывдан айры гезиклер бола. Бир-бир алимлер къолланмайгъан шо затланы еринде къоймагъа герек, сатмагъа тарыкъ тюгюл деп айта.

Алимлени арасындагъы булай гелишмейгенлик янгыз вакъфу малгъа тие. Межитге сатыв-алыв яда савгъат этив булан гелген малгъа гелсе, мунда гери урув ёкъ. Шолай малны сатмагъа да яратыла. Гелген гелимни буса, межитни пайдасына къолламагъа тийишли».

– Мени къатыным яш тапгъан сонг беш керенден артыкъ къурдашыны яшын тёшю булан ичирген. Шо къурдашыны оьзге яшлары мени авлетиме энни эмчек къардашлар саналамы?

– Эмчек къардаш саналмакъ учун эки йыллыкъ чагъына етишмеген яшны азында беш керен ичирмеге герек.

Эмчек ичирип, эмчек къардашы болгъан яшны къызардашлары, агъа-инилери ичирген къатынны яшына эмчек къардашлар деп саналмай. Ичирген къатынгишини яшларына янгыз шо ичирилген яш эмчек къардаш бола.

– Эгер къатынгиши ваъзагъа тынгламакъ учун, жума намазгъа гелип, жума намаз да къылса, сонг тюш намазны да къылмагъа герекми?

– «Тухфатуль Мухтаж» деген китабында шафии мазгьапны белгили алими ибн Гьажар аль-Хайтами булай яза: «Бары да алимлер гьисап этеген кюйде, тюш намазны къылмагъа борчлуланы жума намазы да герти (эгер олар жума намазны къылмагъа борчлу тюгюл буса да – гьакъылбалыкъ болмагъанлар, къуллар, къатынгишилер, ёлавчулар)».

Оьрде язылгъандан англашылагъаны йимик, эгер къатынгиши тюш намаз къылмагъа борчлу тюгюл жума намазгъа барса ва онда жамият булан жума намаз къылса, огъар тюш намаз къылмагъа тарыкъ тюгюл.

Амма мунда тиштайпа межитге барывуну гьакъында сорав тувулуна.

«Мугни аль-Мугьтаж» деген китабында шафии мазгьапны Мугьаммат ибн Хатиб аш-Ширбини дейген алими булай яза: «Исбайы, гёрмекли, арив тиштайпалагъа эргишилер булан бирче межитге бармагъа яхшы тюгюл (карахат). Олай да эри, хожайыны яда валиси (опекун) олагъа (демек, оьз къатынына, къулуна яда табилигиндеги оьзгесине, эгер олар багъыйлы тиштайпалар буса) межитге бармагъа ихтияр бермесе яхшы».

Булай гери урувну маънасы башгъаларда олагъа багъып яда оларда башгъалагъа багъып тарыкъсыз ойлар тувмагъа боларлыкъда.

Оьзге тиштайпалагъа буса, межитге барывда гери урув ёкъ. Шо саялы, эри, хожайыны яда валиси олагъа (демек, къатынына, къулуна яда табилигиндеги оьзгесине) межитге бармагъа ихтияр бермеге бола, эгер олар шо гьакъда тилей буса ва пасатлыкъ болурда къоркъув ёкъ буса.

– Мени къурдашым савлугъун къолай этмек учун башгъа шагьаргъа гетген. Сатывумдан чыгъарылагъан секетимни мен огъар бермеге боламанмы?

– Сизин къурдашыгъыз секет берилмеге тийишли адамланы эки гюбюне гире. Бир якъдан ол кёмекге гьажатлы адам, башгъа якъдан сапаргъа чыкъгъан. Шолай болгъан сонг, сиз борч секетигизден ону ёлун ва гьажатлыгъын кютюп болардай оьлчевде акъча бермеге боласыз.