СОРАВ – ЖАВАП

– Бир-бирде сатывчулар малны сакъланыв болжалын оьзлер сюйген кюйде бузуп алышдыра. Масала, чайны, сувну болжалы болмай деп гьисап эте ва шону алышдыргъан булан сан яны кемимей деп ойлаша. Шолай этмеге яраймы?

– Малны уьстюндеги ону болжалы булангъы язывлагъа, санав тархлагъа пешемей янашмагъа ярайгъан зат тюгюл, оланы алышдырмагъа гери урула, неге десе шо алывчуланы алдатыв бола. Абу Гьурайра етишдирген кюйде, бир гезик Пайхаммар ﷺ къапеселени алдында оьтюп барагъанда сатылагъан будай тёбени гёрюп, ону ичине къолун сугъуп, дымлыкъны гьис эте. Расулуллагь ﷺ : «Бу не затдыр?» --деп сорай. Сатывчу англтагъан кюйде, тёбени ичиндеги будайны янгур бузгъан болгъан. О заман Пайхаммар ﷺ : «Шолай болгъан сонг неге сен бузулгъан малынгны алгъа чыгъартып салмадынг? Алдатагъанлар бизден тюгюл!» -- деген (Муслим). Оьзлер сюйген кюйде малны болжалын алышдырагъан сатывчулар алывчуланы аманлыгъына ва савлугъуна зарал этмеге бола, неге тюгюл бары да дегенлей малны аман сакълавуну оьз болжалы бола. Пайхаммарны ﷺ гьадисинде булай айтыла: «Оьзюнге де, башгъагъа да зиян этме» (Ибну Мажжагь).

– Гьайванланы бир-бирине алышдырмагъа яраймы?

– Гьайванланы бир-бирине алышдырмагъа яратыла (сыйырны – сыйыргъа яда оьгюзню – эки къойгъа ва шолай башгъалары). Олай да, чабакъны оьзге жанжанываргъа алышдырмагъа ярай, гьатта шо бармакъ чакъы гиччи буса да. Таза тюгюл деген себепден сатмагъа ярамайгъан гьайванланы алышдырмагъа да гери урула. Масала, итни итге алышдырмагъа яда итни къойгъа алышдырмагъа яратылмай. Гьайванны этин башгъа гьайванны этине алышдырмагъа гери урула, гьатта шолар ашамагъа ярай деп санала буса да. («Аль-Мажжму шарх аль-Мухаззаб». «Тухфат аль-Мугьтаж», «Мингьаж ат-Талибин»).

– Интернетден таба алданокъ гьагъын толу кюйде де тёлеп сатыв-алыв герти саналамы?

– Сатыв-алывну дыгъарын яшавгъа чыгъарагъанда эки де якъ малны о якъгъа бермеге яда бу якъгъа алмагъа сёйлеше. Олай да бир-бир шартланы болдуруп, малны башгъа малгъа алышдырмакъ да бола. Сатыв-алывну дыгъары нени буса да алмакъ мурат булан байланмагъа бола:

1) не йимик буса да мекенли малны;

2) суратлангъан малны;

3) сонг гележек деп алданокъ сёйлешинген малны («салам» деп айтылагъан дыгъаргъа гёре);

4) ясалып да битмеген малны алданокъ алмакъ («истисина» деп айтылагъан дыгъаргъа гёре).

Оьрде эсгерилген гьар дыгъарны болдурулмагъа герекли оьз шартлары бола. Берилген соравда айтылагъан сатывалывну дыгъары буса – малны суратлангъан сонг алагъан къайдасы. Бу дыгъар герти деп саналмакъ учун эки къошум шарт болмагъа герек:

1) малны гьакъындагъы толу маълумат;

2) алданокъ гьагъын тёлемек яда алывчуда акъча янында къалып тура буса да, шону барлыгъын сатывчугъа гёрсетмек. («Тухфат аль-Мугьтаж»).

– Ижарагъа алынгъан малгъа от тюшюп зарал болгъан буса, ол шону тёлемеге герекми?

– Кимесе бирев петерге уьй тутгъан яда ижарагъа тюкен алгъан сонг, шолар бузулуп, дагъы къолланмагъа болмай гьалгъа тюшгенде, ол болгъан заралны тёлеп къайтармагъа борчлу тюгюл, эгер болгъан ишге айыплы тюгюл буса. Малны еси ижарагъа алгъан адам болгъан заралгъа айыплы деп гьисап эте ва къайтарышгъа умутлу буса, ол шагьат гьисапда эки касбучуну гелтирмеге герек. Айыплыгъы токъташдырылмагъан буса, ижарагъа алгъан гиши тёлевлер этмеге герекмей. Шолайлыкъ булан, малны еси де ижарагъа алгъан адамгъа болгъан заралны къайтармагъа тарыкъ тюгюл. («Фатгь аль-муин», Мугни аль-Мугьтаж»).

– Сав оьмюр бою имансызлыкъда яшагъан адам оьлгенче алдын бир шагьатны алдында шагьадатны сёзлерин айтып, имангъа гелген буса нечик бола?

– Оьлген адамны бусурмангъа санамакъ учун динни юрютеген бир адамны шагьатлыгъы таманлыкъ эте. Шолай болгъан сонг, оьлюню бусурманны сюегин жувагъан кюйде жува, огъар жаназа къылына ва бусурман къабурларда гёме. Ону бусурман варислери буса, бир адамны шагьатлыгъы булан малына еслик этмек учун, ихтиярлы тюгюл. («Хашия аль-Жамал»).

– Къатынгиши башгъа адамланы арасында азан ва икъамат охумагъа боламы?

– Къатынгишиге азан охумаса яхшы деп санала. Амма къатынгиши янгыз тиштайпаланы яда магьрамланы алдында азан охуса, мунда этмесе яхшы деп айтылагъан иш болмас. Азан охуйгъан тиштайпа тавушун чыгъармай, демек ону эшитмейген кюйде охумагъа герегин билмеге тийишли. Шолай этсе, ол Есибиз Аллагьны ﷻ эсгергени саялы шабагъат алса да, намазгъа чакъырып азан охугъаны саялы шабагъат алмас. Икъамат охумакъ буса, къатынгишилеге этсе яхшы ишлерден. Шолай болгъан сонг, икъамат охуйгъан къатынгиши тиштайпаланы ва магьрамланы арасында тавушу булан охумагъа бола шону. («Ианат ат-Талибин»).

– Борчун къайтармагъа герекли адам имнкалыгъы ёкъ деп шону тёлемей буса не этмеге герек?

– Эгер борчу бар адам имканлыгъы ёкъ деп билдире буса, тёлевюн артгъа салмакъ учун ол шону исбатламагъа герек. Сёзлерин гертилемек учун шолай адамгъа эки эргиши шагьат тарыкъ. Шагьатланы сёзлери гьисапгъа алынмакъ учун буса, шо адамлар борчу бар адамны ювукъдан танымагъа герек: хоншусу яда тыгъыс къатнайгъан таныш болуп. Эгер борчу бар адам имканлыгъы ёкъ деп халкъ арада белгили буса, ол алгъан акъчасын къайтармагъа болмайгъангъа ант этсе бола. («Ианат ат-Талибин»).

– Уьйню петерге тутуп яшайгъан адам башгъа биревню шонда гийиртмеге (яшамагъа) къоймагъа ихтияры бармы ва ижарагъа алгъан машинни башгъагъа шо кепде ижарагъа бермеге боламы шону?

– Мунда гери урув ёкъ, шолай этмеге яратыла. Амма ижарагъа байлавлу дыгъарда шолай этмеге яратылмай деп айтылгъан буса, петерге алынгъан уьйге башгъаны гийиртмеге, машинни де башгъагъа бермеге ярамай, дыгъар бузула. («Фатгь аль-Муин», «Ианат атТалибин»).