Сорав-жавап
– Умра къылагъан гиши шо йыл гьаж къылмагъа тарыкъ болажагъы гертими?
– Эгер инсан умрагъа чыкъгъан вакъти гьаж башламагъа яратылагъан замангъа рас гелсе (шаввал, зуль-къаида айлар ва зуль-гьижжа айны биринчи 10 гюню) шо адамгъа гьаж къылмакъ да борч бола (гьажны да умраны да чыгъышлары бир тенг буса). Гьажны шоссагьат шо йыл къылмакъ борч тюгюл, артындагъы йыллар да къылмагъа яратыла. Эгер гьажгъа чыгъагъан харжлар умрагъа чыгъагъан харждан артыкъ чыгъа буса, гьаж къылмакъ огъар борч этилмей.
Масала, умра учун 100 минг тарыкъ болуп, гьаж учун 200 минг чыгъа буса, умра къылып ва 100 минг манатындан артыкъ акъчасы ёкъ адамгъа шо вакътини ичинде гьаж къылмакъ борч этилмей.
Гьаж яда умра къылмагъа болагъан адам шону артгъа салып, сонг савлукъ якъдан имканлыгъы болмай къалса, ол тезокъда оьзюню орнунда шо борчланы кютмек учун башгъа адамны йибермеге герек. Эгер шо адам оьлюп къалса, ондан къалгъан маялагъа шо борчну кютмеге тарыкъ, башгъа бир адамгъа тапшуруп.
Баянлыкъ:
Имканлыгъын къолламай ва гьаж, умра къылмай оьлюп гетген яда савлугъу осал болгъан адам, шо борчну кютмеген саялы гюнагьгъа тарый.
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Экисин де кютмеге малы етишмейген заманда не зат алдынлы ва къайсын башлап кютмеге герек: оьзю учун башгъа адамны гьаж къылмагъа йибермекми яда адамгъа борчун къайтармакъмы?
– Имам аш-Шафиини мазгьабына гёре, авур тартагъан пикру токъташдырагъан кюйде, булай гезиклерде гьаж къылдырмакъ алдынлы болур, неге десе Есибиз Аллагьны ﷻ алдындагъы борч адамны алдындагъы борчдан эсе инг башлап тёленмеге тийишли деп санала.
– Умраны кёп керенлер къылмагъа яраймы?
– Умраны нечесе керенлер къылмакъ ярама чы нечик де ярай, гьатта йылда бир-нече керен къылмакъ сюннет де дюр, айрокъда рамазан айда.
Гьакъ герти гьадисде Пайхаммарны ﷺ булай сёзлери бар: «Рамазан айда къылынгъан умра (шабагъатланагъан кююне гёре) мени булан гьаж къылгъагъа тенг» (аль-Бухари, Муслим).
– Бу йыл имканлыгъым бар туруп, гьаж къылывну артгъа тебермеге боламанмы?
– Шариат талапгъа гёре, инсан учун гьаж ва умра къылмакъ оьмюр боюнда бир керен этсе таман. Амма шоланы артгъа салма да ярар, эгер:
– гележекде этмеге негет тута буса
– пеленче йыл къылажакъман деп назру этилмеген буса (сёз бермеген буса)
– адам авруп, тёшек аврувлу болажакъгъа къоркъунчлукъ ёкъ буса
– малын тас этежекге шеклик ёкъ буса
– гьаж яда умра бузулуп къалгъан деп, шоланы тёлеп къылмагъа гереклик ёкъ буса
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Эри къатынына ягъынмакъ учун тарыкълыны алмагъа борчлуму?
– Эри къатынына тазалыкъ учун тарыкълы алатланы алмагъа герек. Шону ичине таракъ, тиш тазалайгъан шётке, сапун, шампунь, къаркъара учун хас майлар, кремлер ва шолай оьзгелер гире.
Ягъынмакъ учун тарыкълы затланы гьакъында айта буса: сурьма, чач бояву, атир ийислер ва шолай башгъаларын эри сатып алмагъа борчлу тюгюл. Амма эри шоланы алса, къатын олжасыны буйругъуна гёре шоланы къолламагъа герек.
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Ораза тутагъан адам аш биширегенде ашны татувуна къараса, ону ораза тутгъаны бузуламы?
– Ораза тутагъан адам аш биширегенде ичине ютмаса, ашны татувуна къарамагъа бола ва шолайлыкъ ону ораза тутувун бузмай. Амма аш ичине гетмеге болагъанны къоркъунчлугъу бар саялы шолай этмек яхшы тюгюл деп санала (макрух).
Ашгъа специялар къошмагъа тарыкъ яда шо бишгенми деп тергемек учун ону татувуна къарайгъанлыкъда этмесе яхшы тюгюллюк (макрух) тая.
Баянлыкъ:
Ораза тутагъан гиши тарыкъ тюгюл заманда ашны татувуна къарап, шону ютуп къойса, ону ораза тутгъаны бузула. Амма, шогъар да къарамайлы, ол ахшам намаз болгъунча ашамай, ичмей сакъланмагъа чы тарыкъ кюйде къала.
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Къатынгишини намаз къылмагъа ярамайгъан вакътиси гелген заманда ондан айрылмагъа яраймы?
– Къатындан айрылмагъа гери урулагъан шартланы арасына ону намаз къылмагъа ярамайгъан вакътиси гелгенлик ва яш тапгъан сонггъу заман башлангъанлыкъ гире. Бу гьукму эри булан ювукълукъ этген къатынгъа яйыла. Гери урувну маънасы идданы заманы узатылагъанлыкъ, неге десе гьайизни ва яш тапгъан сонггъу заманы идданы вакътиси деп саналмай.
Оьрде эсгерилген вакътилерде къатынгъа айрылыв бермек гюнагь санала буса да, айрылыв яшавгъа гире.
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Борч оразаланы тёлеп тутагъанда негетге сюннет оразаны да къошмагъа яраймы ва борч оразасы бар адамгъа сюннет ораза тутмагъа яраймы?
– Рамазан айдан къалгъан борч оразаларын тёлеп тутагъан адам шоланы ораза тутмакъ учун яхшы саналагъан гюнлерде тута буса (шаввал яда шагьбан айларда, итнигюнлер булан хамисгюнлерде ва ш.б.) ол негетинде сюннет оразаны да белгилемеге бола. Шолайлыкъ булан, борч оразасын тёлеп тутагъан адам сюннет ораза учун да толу кюйде шабагъат алажакъ. Амма шо гюнлерде борч оразасын тёлеп тутагъан адам негетинде сюннет оразаланы белгилемесе де, шолар саялы олай да зувап къазанажакъ, толу кюйде болмаса да. Рамазан айдан къалгъан борч оразаланы байрам гюнлер битгендокъ тез-тез тёлеп тутмагъа тарыкъ. Шо саялы, рамазан айда тутулмай къалгъан оразалары бар адамгъа шоланы тутмай туруп, сюннет ораза тутмагъа ярамай, тек борч оразаланы тутаман деген негетине сюннет оразаны къошмагъа чы ярай.
(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Фатх аль-Муин»)
