Сорав - жавап
– Эгер эргиши сокъур яда тилсиз буса, къызын эрге берегенде, вакил этип башгъа адамны белгилемеге тарыкъ боламы?
– Алимлени авур якъгъа тартагъан пикрусуна гёре, сокъурлукъ атагъа къызын эрге бермек учун пуршав этеген нукъсанлыкъ тюгюл, неге десе бу кемчилик гелешеген улан тийишли адаммы, тюгюлмю деп токъташдырмагъа четим этмей.
Шолай болгъан сонг, гёзлери гёрмейген ата къызын эрге берегенде башгъа адамгъа вакилликни тапшурмагъа герекмей, оьзю сюймесе тюгюл.
Сокъурлукъ йимик эшитмейгенлик де атагъа къызын эрге бермеге четим этежек себеп тюгюл. Амма тилсиз адам рази яда рази тюгюлюн язып буса да, нишан этип буса да билдирмеге бажарагъан болмагъа тарыкъ, дагъы ёгъесе, ол къызын эрге бермеге болагъан ихтиярын тас эте.
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Савулагъанда сютге сийдик, покъ яда оьзге нас (нажжас) къошулуп къалса, шону ва шондан этилген сурсатны къолламагъа яраймы?
– Шолай сютню къолламагъа ярай, неге десе савагъанда сютге о-бу нажжас тиймей къалмакъдан сакъланмагъа къыйын, тек бир-бир шартланы болдурмагъа тарыкъ:
- Сютню тюсю, татуву ва ийиси алашынмай.
- Сютге къошулгъан нажжас итни ва донгузныки болмагъа герекмей.
- Нажжас сютге иш этип къошулмагъа герекмей, демек савагъанда сютге адам иш этип нажжас къошса, шолай сют нас санала.
Бу гьукму янгыз сютге тюгюл, бишлакъгъа, къаймакъгъа ва сютден этилген оьзге акъ къатыкъгъа да тие. Демек, шолай сютден этилген сурсатланы къолламагъа яражакъ, эгер оьрде эсгерилген шартлар болдурулгъан буса.
Баянлыкъ:
Эгер адам сютню ичинде нажжасны эс этсе ва шо шону ичине нечик тюшгенни билмей буса: савулагъан замандамы яда сонгму – ол, авур тартагъан пикругъа гёре, шо сютню нас деп санама тийишли. Амма нажжас сютге савулагъанда билмей къошулгъангъа шеклик ёкъ буса – шолай сютню къолламакъ гери урулмай.
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Гьакъгъа тутулгъан гиши немкъорайлыкъдан этген заралын есиге шону къайтармагъа герекми?
– Герек, этилген зарал къайтарылмагъа тарыкъ. Эгер зарал къуллукъчуну айыбындан этилмеген буса, ол шону тёлемеге борчлу тюгюл.
Мисал учун, экмек биширеген къуллукъчуну немкъорайлыгъындан экмек гюйсе, бузулса, ол болгъан заралны гьагъын тёлемеге тарыкъ. Амма, экмек печни бузукълугъундан гюйген буса, зарал ону айыбында тюгюл ва ол шо саялы къайтарыш этмей.
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Аякъдагъы тырнакълар гесилмей туруп, къолдагъы бармакъланы тырнакъларын гесмекде яхшы тюгюллюк бармы? Олай да, терсине гёре этсе нечикдир?
– Аякъдагъы тырнакълар гесилмей туруп къолдагъыларын гесмекде этмесе яхшы тюгюллюк ёкъ, терсине этилсе де – шо кюйде. Амма бир къолундагъы яда бир аягъындагъы тырнакъланы гесип, башгъа янын гесмей къоймакъ – этмесе яхшы ишлерден санала. Лап шо кюйде, бир аякъгийимни яда бир къолгъапны гийип, башгъасын гиймей къоймакъ – этмесе яхшы (эгер шону учун уьзюрю себеп ёкъ буса).
(«Тухфат аль-Мугьтаж» – Хашия аш-Ширвани)
– Уллу болгъан авлетлерине ата-анасы о-бу загьмат булан машгъул болувун гери урмагъа ихтиярлымы, эгер шо иш гьалал ва къаркъарагъа да, менлигине де зарал этмей буса?
– Ата-ана гьакъылбалыкъ чагъына етишген, гьакъылгъа мукъ тюгюл авлетлерине, бу яда гележек дюнья учун пайда гелтиреген иш булан машгъул болувун гери урмагъа ихтиярлы тюгюл, гьатта олар оланы сакъламакъны бойнуна алгъан буса да. Гьалал къазанч, шексиз кюйде, адамгъа пайда гелтиреген ишлерден санала.
Шолай этилип къалса, ата-ана авлетлерини ихтиярларын къыйыкъсытагъан бола ва яшлар олагъа тынгламай къоймагъа да бола, эгер шо ёлда тынгламагъанлыкъ ата-анагъа зарал этмесе (масала, къарсалап, оланы савлугъу бузулмай буса). Олай да, ата-анасы гьатдан озуп оланы гьайын этебиз деп, салагъан ерсиз дазуланы да авлетлер сакъламай къутулма бола.
Амма, ата-ана гёрюп-билип, загьмат яда жамият авлетине зарал, яман таъсир этмеге бола деп гьисап эте буса яда гьалаллыкъны дазулары бузула буса (масала, къызы эргиши колективде ишлей буса), яшына шолай ишде ишлемекни гери урмагъа ихтитяры бар ва авлет де шо буйрукъгъа таби болмагъа тарыкъ бола.
(«Аль-Фатава аль-Фикъхийя аль-Къубра»)
– Токъалайгъан саялы, къатын эринден айрылмакъны талап этмеге ихтиярлымы?
– Булай гезиклерде имамдан кёмек излесе яхшы болур. Ол болгъан ишни гьар якъдан ахтаргъан сонг ва зулму этилген буса, шолайлыкъны алдын алмакъ учун гьаракат этмеге, эргишиге оьзюн шолай юрютмесни англатмагъа тарыкъ. Мисал учун, эри алышынмай туруп ва ону булан бирче яшамакъда къоркъунчлукъ ёкъ деп инангъанча, къатын бир вакъти айрыча яшамагъа бола.
Эгер шондан сонг да эр-къатынны арасында къавгъа басылмаса, масъаланы чечмек учун, имам гьар якъдан вакиллени (бола туруп къардашланы) къуршамагъа тарыкъ. Эгер вакиллер бу агьлю бирче яшамакъда маслагьатын гёре буса, оланы янгыдан бирикдире. Амма бу агьлюден пайда ёкъ деп гьисап этилсе, эр-къатынны разилиги булан, вакиллер оланы айырмагъа ихтиярлы.
(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Мугни аль-Мугьтаж», «Хашия аль-Бужайрами»)
– Иманы ёкълагъа садагъа оьлешмеге яраймы ва шо саялы бусурман адам шабагъат аламы?
– Ислам динде садагъа оьлешив – Пайхаммарны ﷺ сюннетинден. Шону асил ва гьажатлы адамлагъа бермек яхшы санала. Амма, бай адамлагъа бермеге де ярай, тек олар шону алмай къойса яхшы. Садагъаны иманы ёкълагъа ва фасикълагъа (нечестивец) бермек – сюннет ишлерден ва шо саялы да шабагъат бола.
Шолайлыкъгъа Абу Гьурайра етишдирген Пайхаммарны ﷺ бу гьадиси далил санала: «Пеленче адам ёл булан бара ва сувсапдан яна болгъан. Къую гёргенде, ол шону ичине тюше ва сув ичип тоя. Гери чыкъгъанда итни гёре. Тилин чыгъартып, ит дым къайыр ашай. Ол адам: “Бу ит де мени йимик сувсапдан янып бара”, – деп ойлаша. Ол янгыдан къуюгъа тюшюп, этигине сув толтуруп, шону авзу булан тутуп, къыргъа чыгъа ва итни сув булан тойдурта. Есибиз шо адамны шабагъатлап, гюнагьларындан гече. Асгьабалар: “Гьей, Расулуллагь ﷺ, олай буса, бизге бу жанларда да (олагъа кёмек этивде) шабагъат бармы?” – деп сорай. Пайхаммар ﷺ: “Гьар дымлы бавурда (жанлыда) шабагъат бар”, – деген» (аль-Бухари, Муслим).
(«Тухфат аль-Мугьтаж», шарх «Хашия аш-Ширвани», «Аль-Мажму шарх аль-Мухаззаб»)
