Сорав – жавап
– Дин гёзден къарагъанда бусурман адам ёл юрюшню низамын сакълама, шолагъа гёре юрюме герекми?
– Ёл юрюшню низамы адамлар ёлларда къоркъунчсуз юрюп болсун учун къабул этилген. Демек, ёллардагъы низам къайдалар инсан оьзюню ва гишини савлугъуна, малына, бар-барлыгъына зарал этмейли юрюмек учун къоллана. Шолайлыкъ булан, жамиятда умуми низам болдурмакъ учун, шону ичинде ёл юрюшню низамын да сакълама тарыкъ.
Дин къайдалагъа гёре, яяв юрюйген ва машин гьайдайгъан бары да халкъ ёл юрюшню низамына гёре юрюме, машин гьайдама тарыкъ. Оьзлеге де, айлана якъдагъылагъа да зарал этмесден де сакъланып.
«Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында ибн Гьажар аль-Хайтами булай яза: «Ёл булан барагъан адам (яяв юрюйген яда нени буса да гьайдап барагъан) токъташгъан низамны бузмакъдан сакъланмагъа герек. Масала, палчыкълы топуракъны уьстю булан яда кёп халкъ жыйылгъан ерде бек чалт гьайдама ярамай. Амма ёл юрюшню низамын бузса, олай адам этген заралын тёлеме тарыкъ».
Ондан къайры, ибн Гьажар аль-Хайтами шо асарында булай эсгере: «Дин гьукмулагъа гёре, себеплер оьзлер де мурат, деп санала, эгер шо муратлагъа гелтире буса. Башгъача айтгъанлай, себеплер гелтиреген муратлар гьарам буса, шо муратлагъа гелтиреген себеплер оьзлер де гьарам».
(«Тухфат аль-Мугьаж»)
– Намазгъа чакъырагъанда, азанны вакътисинде «Ашгьаду анна Мухгьаммада ррасулю-Ллагь» дегенде эки де къолну уллу бармакълары булан гёзлеге ишымакъны маънасы недир? Шолай этме яраймы?
– Имам Жамал бин Абдуллагь Умар аль-Макки оьзюню фатаваларында шо гьакъда булай яза: «Будун намазгъа чакъырагъан вакътиде Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ атына етишгенде уллу бармакъланы тырнакъларын оьпмекни ва гёзлеге ишымакъны гьакъында сорады: шолай этмеге яраймы яда ярамаймы? Мен шолай этмеге яратыла ва гьатта этмеге яхшылардан санала (мустахабб) дедим. Ва шолайлыкъны бизге хыйлы алимлер китапларында англатгъан».
Ат-Тахтави дейген ханафи мазгьапны алими бармакъланы гёзлеге ишымакъны гьакъындагъы гьадислени гелтирген сонг, булай баянлыкъ да берген: «Яхшы ишлерде булай гьадислеге гёре этсе яхшы (фазаил аль-аъмал)».
Амма Ибн Абидин оьзюню баянлыгъында булай яза: «Алимлени бириси етишдирген кюйде, аль-Кухустани китабыны ягъаларында язгъангъа гёре, булай иш этмек янгыз азан булан байлавлу. Амма терен ахтарывлардан сонг белгили болгъан кюйде, къамат охулагъанда шолай этмеге тийишли деп бир ерде де айтылмагъан».
(«Хашия ибн Абидин»)
– Бары да ичкилени уьч уртлап ичеми яда бу гьукму янгыз сувгъа тиеми?
– Сувну алгъасамай, уьч уртлап, аста ичмек гёрсетиле ва ичгенче башында басмала («Бисмиллягьи ррагьмани ррахим») булан Есибизге макътав этиле, ичип битгенде буса: «Альгьамдулиллагьи», – деп разилик билдире. Гьар уртлагъан сайын сув бираз артыкъ ичиле. Шондан сонг уьчюнчю уртлав булан сувсавплыкъны басылта.
Юрекни тамурлары назик экенни билмеге тарыкъ ва шо саялы сувну алгъасап ичмеге тарыкъ тюгюл, неге десе шолай этмек къаркъарагъа зараллы. Имам Хаттаби бир ичгенде сувну кёп ичмекден сакъланмагъа чакъыра, неге десе шолайлыкъ ашкъазангъа гюч этмеге ва гьатта гепатит аврувгъа да гелтирмеге бола.
Сютню гьакъында айта буса, шону бир ичип битдирмеге яхшы санала. Сют ичме башлайгъанда ва ичип битгенче Есибиз Аллагьгъа ﷻ макътав эте туруп ичмеге яхшы. Сувдан эсе сют башгъа ва ичмеге къоркъунчсуз, къаркъарагъа да арив санала. Къалгъан оьзге ичкилени буса, сув йимик ичмеге яхшы санала.
(«Аль-Фатава аль-фикъхия аль-Кубра»)
– Садагъа гьисапда берилген затны гери къайтармагъа яраймы?
– Кимесе биревге акъча яда сурсат, опуракъ ва шолай не болса да садагъа гьисапда берген адам шону гери къайтармагъа ихтиярлы тюгюл, гьатта шоланы алгъан адам оьзюне олар борчгъа берилген деп гьисап эте болгъан буса да. Неге десе, булай гьалда алгъанны тюгюл, бергенни негети гьисапгъа алына. Эгер де берилген зат – садагъа деп сёйлешинген буса, шоланы гери къйтармагъа бир кюй де ёкъ. Шо гьакъда гьадисде булай айтыла: «Садагъа гьисапда берилгенни гери къайтармагъа талап этеген адам, къусугъун ашайгъан ит йимик». Эгер де садагъа берилмеге тийишли адамгъа шо етишип битмеген буса, береген адам берегенин оьзюнде къойма да бола, тек шолай этмек яхшы тюгюл деп санала.
Амма ата оьз уланына яда къызына береген садагъа булангъы гьал башгъа. Шолайлыкъ булан, авлетге берилген зат башгъа адамгъа берилип битмеген яда харжланмагъан буса, ата, ана авлетинден шону гери къайтармагъа ихтиярлы.
(«Фатх аль-Бари», «Равзат ат-Талибин», «Аль-Мажмуъ», «Фатх аль-Муин»)
– Умраны кёп керенлер къылмагъа яраймы?
– Умраны нечесе керенлер къылмакъ ярама чы нечик де ярай, гьатта йылда бир-нече керен къылмакъ сюннет де дюр, айрокъда рамазан айда.
Гьакъ герти гьадисде Пайхаммарны ﷺ булай сёзлери бар: «Рамазан айда къылынгъан умра (шабагъатланагъан кююне гёре) мени булан гьаж къылгъагъа тенг» (аль-Бухари, Муслим).
– Къуръанда ва сюннетде гёрсетилмеген тюрлю негетлер булан къошум намазлар къылмагъа яраймы?
– Къошум намазлар къылмакъ этмеге яхшы ишлерден санала ва Пайхаммар да ﷺ шоланы къылма чакъыргъан.
Амма берилген соравгъа гёре, къошум намазланы эки гюпге бёлмеге ярай:
- Пелен гьалгъа, замангъа яда ишге байлавлу къылынагъан намазлар. Шолай намазланы этеген кюю ва негети (витр-намаз, зуха-намаз ва шолай оьзгелери) Пайхаммарны ﷺ сюннетинде мекенли кюйде суратлангъан.
- Пелен иш булан байлавлу тюгюл намазлар (мутлак сюннет). Булай намазланы нечакъы сюе бусанг, шончакъы къылмагъа ярай.
Амма динде гёрсетилмеген, динде ёкъ къошум намазлагъа негет тутмагъа, шоланы къылмагъа ярамай.
Имам ибн Гьажар аль-Хайтами булай яза: «Сюннетде ёкъ, сюннет булан гёрсетилмеген намазланы къылмагъа ихтияр берилмей ва шолар къабул этилмей».
Эгер инсан Къуръанда да, сюннетде де гёрсетилмеген намаз къылса, шо къабул этилмей ва шолай намаз къылмагъа къадагъа этиле, неге тюгюл динде шогъар кюрчю ёкъ. Масала, инсан о-бу яманлыкъдан сакъланмагъа яда бары да ишлери онгарылсын деген негет булан къошум намаз къыла буса, шо къабул этилмей, неге десе Ислам динде шолай намазлар гёрсетилмеген.
(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «Ианат ат-Талибин»)
