Сорав – жавап
– Сюннет этилген сонг къалгъан гён ва бир-бир себеплеге гёре гесилген сан булан не этме герек?
– Гесилген санланы къумачгъа чырмап гёмсе яхшы. Шо кюйде гинник бавну (пуповина) ва сюннет этилген сонг къалгъан гённю де ерге гёмсе яхшы болар.
«Мугни аль-Мугьтаж» деген китапда шо гьакъда булай язылгъан: «Сав адамдан къол, тырнакъ, чач, къан тююр (айлы къатындан тувмай оьлген бала) къан чертип чыкъгъан къан ва гесилип тайдырылгъан шо кюйдеги оьзге санны топуракъгъа гёмсе яхшы. Шолайлыкъ булан гесилип тайдырылгъан санны къумачгъа чырмап гёмсе яхшы».
«Хашия аль-Бужайрими» деген китапда булай язылгъан: «Гинник бавну гьакъында айтса, шо адамны саны санала, неге десе шо нарыстадан гесилип тайдырыла, шолайлыкъ булан шо ону бир саны бола. Айлы къатынны оьзге затлары (плацента) тиштайпаныки де, тувгъан яшныки де деп саналмай».
«Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында Ибну Гьажар аль-Хайтами язагъан кюйде, гесилген къолну ерге гёмегенде аясын къыблагъа бакъдырып гёммеге тийишли
– Эргишиге балакъларын багъынчакъдан тёбен эниш къоюп юрюме яраймы?
– Хохабазлыкъ ва оьктемлик булан балакъларын багъынчакъдан тёбен эниш къоюп юрюме къадагъа этиле. Амма пелен ерде шалбарны шо кюйде гийип юрюмек адатлангъан буса, шолайлыкъ булан оьзгелерден къалышма сюймей буса ва оьктемликге негети ёкъ буса, бир-бир алимлени пикрусуна гёре, шолайлыкъ яратыла. Алимлени кёп яны булай гьалны этмесе яхшы (нежелательно) деп санай (крахат ат-танзих).
Ханафи мазгьапгъа гёре, опуракъ гийивню уьч тюрлю къайдасы бола: яратылгъаны, этмеге яхшысы ва гери урулагъаны. Узун тюбю булангъы опуракъны гиеген адам оьктемлик ва хохабазлыкъ этмей буса, шолай опуракъ гийивде гюнагь ёкъ.
Опуракъ гийив уьч тюрлю бола. Борч этилегени – авратын яшырмакъ ва иссиден, сувукъдан сакъланмакъ учун гиегениси. Этмеге яхшысы – арив опуракъ гийип, асил гёрюнмек ва Есибиз Аллагь ﷻ берген ниъматланы белгилемек деген мурат булан гиегениси. Гери урулагъанысы – бек багьалы опуракъ гиймек булан оьктемлик ва хохабаз гёрюнмеклигиси.
«Багъынчакъдан тёбен опуракъны еси… жагьаннем агьлю» деген гьадисни гьакъында айтса, мунда оьктемликни ва хохабазлыкъны гьакъында айтыла. Бу гьадисни маънасы генг берилгенлерден санала ва шоланы ёрукълу кюйде англама тарыкъ. Демек, оьктем ва хохабаз адам балакъларын иш этип узун эте буса, ол жагьаннемге лайыкълы.
(«Шарх Сахиху Муслим», «Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Эргишилеге ва къатынгишилеге къара опуракъ гиймек яхшы деп саналагъаны дурусму?
– Къара опуракъ гиймек сюннет тюгюл, яратылгъан иш, оьзге тюсдеги опуракъ гиймек йимик. Пайхаммарны ﷺ гьадислерине гёре, акъ опуракъ гиймек этмеге яхшы ишлерден санала. Алимлер айтагъан кюйде, даим къара опуракъ гиймек макъталмайгъан ишге санала (хиляф аль-авля).
Акъ, къызыл, сари, яшыл ва оьзге тюслю, олай да гьыз-гьызлы опуракъ гиймек яратыла, алимлени арасында шо гьакъда хилаплыкъ ёкъ. Шо кюйде, эсгерилген тюслю опуракъ гиймеге ярамай деп айтагъанлар да ёкъ.
Имам аш-Шафии ва ону муталимлери айтгъангъа гёре, опуракъны лап яхшы тюсю – акъ. Шо гьакъда Ибн Аббас етишдирген гьадисде Пайхаммар ﷺ булай деп айтгъан: «Бола туруп акъ опуракъ гийигиз, неге десе шо лап яхшысы ва оьлюлеригизни де шогъар (гебинге) чырмагъыз».
Даим къара опуракъ гиймек, гьатта шо къара тюслю аякъгийим болса да, макъталмагъан.
(«Хашия аль-Къалюби»)
– Ислам динге гёре сатыв-алыв этилегенде алданокъ бир гесек акъча алынмагъа (задаток) яраймы, малын къайтармагъа сюйсе, шо акъчаны оьзюне къоймагъа мурат булан?
– Бу масъалада эки шартгъа къаралмагъа герекли:
- Сатыв-алывну алдында алынагъан акъча (задаток).
- Сатыв-алывну дыгъарында алданокъ берилген акъчаны гьакъындагъы айры дыгъар.
Биринчи гезикде сатыв-алыв герекли кюйде оьтген буса алданокъ алынгъан акъча (задаток) сатывчугъа къала. Сатыв-алыв бажарылмагъан буса, алынгъан акъчаны болмай къалгъан алывчугъа къайтармагъа герек (неге десе сатыв-алыв болгъанча ол алывчу деп саналмай).
Сатыв-алыв шу къайдагъа гёре этилген буса, сатывчугъа алданокъ алынгъан бир гесек акъча (задаток) къалып къала. Сатыв-алыв толу кюйде этилип битмеген буса, акъчаны алгъан гиши ону харжламагъа ва башгъа ишге къолламагъа болмай ону еси ихтияр бермесе.
Экинчи гезикни гьакъында айтса, эки де якъ алданокъ алынгъан акъча (задаток) дыгъар бузулса алгъан адамгъа къала деп сёйлешинген буса, шо тюз тюгюл деп санала, неге десе шолай шарт Ислам динге къыйышмай. Сатыв-алыв яшавгъа чыкъмаса, алданокъ алынгъан акъча гесек (задаток) шону берген гишиге къайтарылмагъа герек.
– Магъа акъча борчлу адам бек ярлы буса, не этмеге тарыкъ?
– «Асналь Маталиб» деген китабында уллу алим Закария аль-Ансари булай яза: «Борчлу адамдан ону ярлылыгъы токъташдырылгъан буса, акъча къайтармакъны тилемеге, талап этмеге, гюч булан алмагъа къарамакъ, гьызарламакъ гери урула (гьарам), неге тюгюл Есибиз Аллагь ﷻ ярлы адамлардан оланы имканлыгъы болгъунча борчун алмакъны артгъа салмагъа Оьзю буюргъан». Яратгъаныбыз Аллагь ﷻ сыйлы Къуръанда булай айта (маънасы): «Эгер де борч алгъан адам къыйынлы гьалда буса, ону гьалы къолайлашгъанча борч алывну артгъа теберигиз» («Аль-Бакъара» сура, 280-нчи аят).
Пайхаммарны ﷻ гьадисинде булай айтыла: «Ким ярлы адамдан борч алывун артгъа салса яда ондан гечсе, шо адамны Аллагь ﷻ гьар якъгъа яйылагъан жагьаннемни ийисинден сакълажакъ» («Жамиуль агьадис ли Суюти»)
Шо саялы ярлы, кюю ёкъ адамгъа имканлыгъы болгъунча борч тёлевюн артгъа салмакъ иманлы ишлерден болур.
– Биб-бир пачалыкъларда юрюлегенде йимик, бусурман эргишиге къатынгиши булан къол алып саламлашмагъа яраймы?
– Ярамай. Айша етишдирген гьадисде булай айтыла: «Пайхаммарны ﷻ къолу бирт де ят къатынгишиге тиймеген». Бары да бусурман алимлер бир тавушдан айтагъан кюйде, эргиши ят кътынгишиге тиймек гьарам ишлерден. Амма бир-бир дагъыстанлылар гери урулагъан шолай ишни этегенни гёрмеге болабыз. Ят къатынгишилени къолун алагъан адат дагъыстанлы юртланы бирлеринде сакъланып барлыгъы да тамаша тие.
Амма шолайлыкъ шариатгъа къаршы чыгъа ва гюнагь ишлерден санала. Шолай адатны юрютегенлер бар буса, шо хасиятын къоюп, Ислам дин буюрагъан кюйде оьзюн тутмагъа герек, озокъда, бусурманлар буса.
