Сыйлы адамлар: Умар ибн Абд уль-Азиз
Ата да, улан да бир йимик асил къылыкълы (давамы)
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)
Динге берилген улан оьз заманындагъы лап айтылгъан алимлени алдында охугъан, алгъан шо билими булан ол Пайхаммарны ﷺ гьадислерин билеген лап айтылгъан адам бола. Ол дин якъдан билим ала туруп, яш йылларына да къарамайлы, шо вакътиде яшагъан Шамны уллу алимлеринден артда къалмагъан.
Хабарланагъан кюйде, бир гезик Умар ибн Абд уль-Азиз Шамны алимлерин жыйып, олагъа:
– Мен сизин мунда чакъыргъанымны себеби, мени агьлюм адилсиз кюйде алып еслик этеген малны не этейим, деп гьакълашма сюегеним. Шо мал булан не этме герек деп ойлашасыз? – деп сорай.
Олар:
– Гьей бусурманланы башчысы, бу ишлер сен ёлбашчылыкъ этеген заманда болмагъан ва адилсизлик учунгъу гюнагь шону этгенлеге язылажакъ, – деп жавап берген.
Амма бу жавап Умарны рази этмей. Шо заман айтылгъан пикруну ушутмайгъан гелгенлени бириси, огъар къарап, булай дей:
– Гьей бусурманланы башчысы, шу ерге Абд уль-Маликни чакъырайыкъ ва ону пикрусун билейик, неге десе ону билими сен шунда жыйгъанланыкинден эсе кем тюгюл.
Абд уль-Малик халипаны янына гиргенде, Умар огъар:
– Бизин къардашларыбыз адилсиз ёлда адамлардан алгъан малны гьакъында не ойлашасан? Шо малны есилери гелип къайтармакъны талап эте ва шолар гертиден де малны гьакъ есилери экенни биз билебиз, – деп сорай.
Абд уль-Малик булай жавап бере:
– Мен гьисап этеген кюйде, шо мал не мал экенни биле болгъан сонг, сен шо малны есилерине къайтарма герексен. Эгер сен шолай этмесенг, есилеринден малын чыгъарып алгъанланы ёлдашы саналажакъсан.
Умар иржайып, рагьат гьалгъа тюше. Ону къайгъысы басыла.
Динге берилген бу улан Шамда къалма сюймей, дазудагъы бир шагьаргъа яшама гёче. Яшыл бавлары, салкъын оьзенлери булангъы Дамаскны къоюп, ол шо бойлагъа гете.
Умар авлети динге берилгенин ва Аллагьдан ﷻ къоркъагъанын биле, тек, шогъар да къарамайлы, уланы шайтанны васвасларына къаршы чыкъмагъа болмас яда жагьиллик этип къояр деп къоркъа.
Уланыны янына гелмекни гьакъындагъы тилев
Маймун ибн Махран, Умарны вазири, ону дуванчысы (судья) ва ойчусу, булай хабарлай: «Бир гезик мен бусурманланы пачасыны янына гирдим ва ол уланына кагъыз язагъанын гёрдюм. Шо кагъызда оьзгесинден къайры, шулай сатырлар да бар эди: “Ва арты булан… Гьакъ кюйде, мени сёзлериме тынгламагъа ва шоланы къабул этмеге сен оьзглерден бек тийишлисен. Гьакъ кюйде, Аллагь ﷻ, гьар макътав Огъар болсун, увакъ ва уллу ишлерде бизин берекетли этген. Аллагьны ﷻ сагъа ва сени ата-ананга этген рагьмуну гьакъында, балам, эсингде сакъла. Оьктемликден ва хохабазлыкъдан сакъ бол, неге десе шолар шайтанны ишлеринден. Ол буса муъмин адамланы ачыкъдан душманы. Ва бил, мен сагъа шу кагъызны сени гьакъынгда яман зат айтгъан деп йибермеймен, – магъа сени гьакъынгда янгыз яхшы хабар белгили. Амма магъа айтгъан кюйде, сенде оьз-оьзюнгден бираз кеп алагъан хасият бар”. Сонг Умар магъа багъып бурулуп: “Гьакъ кюйде, уланым Абд уль-Малик мени гёзлеримден къарагъанда бираз артыкъ гёрюне, ва мен оьзюмню шо саялы айыплайман. Огъар бакъгъан сюювюм ону гьакъындагъы англавумну басылтгъан ва мен, бары да аталар йимик, балаларыны кемчиликлерин гёрмейген сокъурман. Бар ону янына, къара, оьктемликге ва хохабазлыкъгъа ошашлы зат гёрерми экенсен. Ол гьали де бек жагьил ва шайтан ону тюз ёлдан тайышдыраргъа къоркъаман”, – деди.
Ва мен Абд уль-Маликни янына багъып ёлгъа чыкъдым. Ерине етишгенде мен ону янына гирмек учун ихтияр алып гирдим. Бу чечекленип турагъан чагъындагъы, арив гёрюнюшлю ва бек саламат улан эди. Ол юн яйылгъан ичи толгъан кийизни уьстюнде олтуруп тура эди. Иржайывлу бети булан салам берип, ол магъа: “Атам сени къылыкъларынгны макътайгъанны эшитген эдим ва сенден таба Аллагь ﷻ адамлагъа яхшылыкълар берерге умут этемен”, – деди. Мен огъар: “Яшав нечикдир?” – деп сорадым. Ол: “Аллагьны ﷻ яхшылыгъы булан бары да зат эсен-аман. Амма мени гьакъымда атам арив ойлашагъаны оьзюмню адашдырардан къоркъаман. Атам ойлашагъан кюйде шонча да яхшы тюгюлмен. Ва, гьакъ кюйде, ону магъа бакъгъан сюювю мени гьакъымдагъы билимден озгъан деп къоркъаман – шо буса, ону учун балагьгъа айланмакъ бар”, – деп жавапланды. Буланы сёзлери бир-бирине ошайгъаны мени тамаша этди. Ва мен огъар: “Сен не булан яшайсан?” – деп сорадым. Ол: “Атасындан варисликге топуракъ алгъан гишини топурагъын сатып алгъан эдим, шондан гелеген гелимге яшайман. Мен шо топуракъны бир шеклик де ёкъ акъча берип алдым. Шо себепден мен бусурманланы акъчасына харлы тюгюлмен (халипаны ва ону агьлюсюн сакъламакъ учун акъча демек)”, – деп англатды. Мен огъар: “Не ашайсан?” – деп сорадым. Ол: “Бир гюн – эт, башгъа гюн – урлукъ май булан тепеле (чечевица), бирдагъы гюн – урлукъ май ва ханц булан экмек. Магъа шо таманлыкъ эте”, – деп, шону да англатды. Мен огъар: “Оьз-оьзюнгден кеп алагъанынгны сеземисен?” – деп тувра сорав бердим. Ол: “Шогъар ошашлы бир гьислени сеземен. Амма атам жанымны бар кююн ачыкъ этип, шону гиччилигин гёрсетип, Аллагьны ﷻ алдында шо бир зат да тюгюлюн суратлап, магъа насигьат бергенде, магъа шо сёзлер пайда гелтирди. Ва атама Есибиз Аллагь ﷻ яхшылыкълар берсин”, – деп жавап берди.
Мен ону янында бираз олтуруп, лакъыр этдим ва ону сёзлеринден бек кеп алдым. Булай исбайы юзю, итти гьакъылы булангъы ва, жагьил чагъына да къарамайлы, ажайып тарбиялангъан уланны дагъы бирт де гёрмегенмен. Гюнню ахырында къуллукъчу гелип: “Биз битдик”, – деди. Ол иннемей бир зат да айтмады. Мен огъар: “Булар нени битген?” – деп сорадым. Ол: “Булар гьамамны гьакъында айта”, – деп англатды. Мен: “Не гьамамдыр?” – деп бирдагъы сорав бердим. Ол: “Булар гьамамны мен саялы адамлардан азат этди”, – деп жавапланды. Мен огъар: “Бу сёзлени эшитгенче мен сени гьакъынгда арив ойлаша эдим”, – дедим. Ол къоркъуп йиберип: “Гьакъ кюйде биз Аллагьныкибиз ﷻ ва огъар къайтажакъбыз… Аллагь ﷻ сенден гечгир, булайлыкъда не иш бар?” – деп сорады. Мен огъар: “Не эте, бу гьамам сеникими дагъы?” – деп сорадым. Ол: “Тюгюл”, – деди. О заман мен огъар: “Ондан адамланы не учун къувалайсан дагъы? Шолайлыкъ булан сен олардан оьр болма, оланы тёбен этме сюегенде йимиксен. Шондан къайры, гьамамны есине гюнлюк гелимин кемитип зарал этесен ва жувунма гелгенни мурадына етме къоймай гери къайтарасан”, – дедим. Ол: “Гьамамны есине мен саялы болагъан заралны тёлеймен ва гюнлюк къазанчын беремен”, – деп англатма къарады. Мен огъар: “Бу дюр исрапчылыкъ ва шогъар да оьзюн оьр тутув къошула геле… Оьзгелер булан сагъа гьамамгъа неге ярамас бармагъа, сен чи олар йимик адамсан?” – деп сорав бердим. Ол: “Шолай этмеге магъа простой адамлар четим эте, неге десе олар яп-ялангач геле, мен буса оланы авратларын гёрмеге сюймеймен. Оланы гючден гийиндиртме де болмайман, неге десе халипаны уланы гьисапда гьакимликни артыкъ къоллайман деп эсине гележек. Аллагьны ﷻ рагьмусу болгъур сагъа, магъа пайда гелтирер насигьат бер ва тувулунгъан гьалдан чыкъмагъа ёл гёрсет”, – деп тиледи. Мен огъар: “Адамлар гьамамдан чыгъып, уьйлерине къайтгъанча токъта. Сонг буса бар онда”, – дедим. Ол: “Яхшы, шолай этермен. Шу гюнден тутуп мен гьамамгъа гюндюзлер дагъы бармасман. Эгер шу бойларда сувукъ болмагъан эди буса, мен шонда барма да бармас эдим”, – деди. Ол башын иелтип, ойлаша къалды ва сонг башын да гётерип, магъа: “Ант этип тилеймен сагъа, шо гьакъда атама айтма, ол магъа ачувлу болгъанны сюймеймен, неге тюгюл ону ачуву разилигине алышынгъанча оьлюп къалмакъ барман”, – деди.
Шо мюгьлетде мен ону гьакъылын сынама сююп, огъар: “Эгер магъа бусурманланы халипасы алышдырма герекли зат гёрдюнгмю деп сораса, мен огъар ялгъан айтгъанны сюемисен?!” – деп сорадым. Ол: “Ёкъ, Аллагь ﷻ сакъласын! Сен огъар булай айт: мен ону юрюшлеринде пелен багъыйсызлыкъны гёрдюм, тек насигьат булан, шо кемчиликни аян этдим ва ол шону шоссагьат тюзледи. Атам сагъа не кемчилик, деп мекенли сорап турмажакъ, неге десе Яратгъаныбыз сырлар хотгъанывдан ону сакълагъан, сен оьзюнг айтсанг тюгюл, ол билмес”, – деди. Булагъа ошагъан атаны да, уланны да мен дагъы гёрмегенмен, Аллагь ﷻ оланы экисине де рагьмулу болсун».
Динге берилген (праведный) бешинчи халипа Умар ибн Абд уль-Азиз ва ону кёп сюеген аявлу уланы Абд уль-Малик булан Яратгъаныбыз рази болсун. Амин!
Умар ибн Абд уль-Азизни халипалыгъы бек къысгъа эди, эки йыл ярымдан аз болду ва ол къыркъ йыллыкъ чагъында гечинди. Умар ибн Абд уль-Азиз эки йыл, беш ай пача болуп турду ва бу дюньядан гьижраны 101-нчи йылны ражаб айында гетди. Халипаны Дамаскда, Бадияр шарки деген ерде гёмдю.
(Давамы гелеген номерде)
