СОРАВ – ЖАВАП

– Къалкъыдан агъагъан янгур сув булан намаз жувунмагъа яраймы? Къалкъыда къушланы насы болмагъа болагъан саялы булай сорав тувулуна.

– Шафии мазгьапда белгили «Хашията къальюби» деген китапда шо гьакъда булай язылгъан: «Сувда къуш полукъ яратыла, гьатта шо юзмейген журасындан буса да». Шолай болгъанда, намаз жувунагъан сувда аз-маз къуш полукъ яратыла болгъан сонг, къалкъыдан агъагъан янгур сув да намаз жувунувгъа къыйыша, айрокъда нас къалкъыда белгили тюгюл ва шолай болмагъа бола деген янгыз шеклик баргъа гёре.

– Жамият намазда имамдан бираз озуп йиберсе не этмеге герек? Масала, ол рукугьдагъы вакътиде суждагъа гетип къалсанг.

– Булай гезиклерде рукугьгъа къайтмагъа яда суждада токътап, имамгъа къарап турмагъа ярай. «Фатх аль-Муин» деген китабында белгили алим Агьмат ибн Абд уль-Азиз аль-Малибари булай яза: «Ярамайгъанны биле туруп иш этип имамдан бир рукугьгъа сама да озмагъа гери урула (гьарам). Мисал учун, намаз къылагъан гиши рукугь этип эретурмагъа ярамай, имам рукугьгъа ерли де етишмеген буса. Олай да шо рукнугъа ерли имамдан артда къалмагъа да яхшы тюгюл (карахат). Иш этип имамдан озгъан адам гери къайтып, имам булан бирче намазын узатса яхшы болур. Эгер ол иш этип тюгюл, билмейли озуп йиберген буса, имам турагъан ерге къайтмагъа болагъанда йимик, еринде токътап турмагъа да бола». «Ианат ат-Талибин» деген китапда Абу Бакр ибн Мугьаммат Шата ад-Димьяти булай эсгере: «Имамны бир гесек рукнугъа озуп гетмек гери урулмай, тек этмесе яхшы ишлеге санала. Масала, имамдан алда рукнугъа баргъанда, имам шогъар шо гьалда етише».

– Чапгъын этилгенде, гьатдан озмай ва артыкъ зарал этмей оьзюн нечик якъламагъа герек?

– Инг башлап гишини савлугъу, барлыгъы лап багьалы къыйматлыкъ экенни билмеге герек ва шогъар байлавлу яманлыкъ къастлар гери урула. Ислам дин яшавда ёлугъагъан гьар тюрлю гезиклерде, шону ичинде аман сакълавда да, инсан оьзюн нечик тутмагъа герегин белгилей. «Фатх аль-Муин» деген китабында белгили алим Агьмат ибн Абд уль-Азиз альМалибари булай яза: «Оьзюн аман сакълавда инсан учун бола туруп лап енгил къайданы сайламакъ яхшы болур. Масала, чапгъын этилгенде оьзюн шулай гезик булан сакъламакъ яхшы болур: къачмакъ, сонг сёз булан токътасын учун айтып къарамакъ, кёмекге чакъырмакъ, чет ерде яшынмакъ, къол булан урмакъ, ондан сонг къамучу яда таякъ булан урмакъ, яраламакъ ва (дагъы ёл къалмагъанда) оьлтюрмек. Эгер оьзюн якълайгъан адам шу гезикге гёре этмеген ва гьатдан озуп гетген буса, ол жаваплыкъгъа тартыла ва адамны савлугъуна зарал этген деп айыплана».

– Пеленче биревню алдында гюнагьлы болуп, этилген ишге огъар мюкюр болмайлы, ону атындан садагъа берив булан гюнагьдан чайылмагъа боламы?

– Адамны товбасы къабул этилмек учун уьч шарт болмагъа тарыкъ: гюнагь ишни токътатмакъ; этилген ишге гьёкюнмек; шо гюнагьгъа дагъы къайтмас дегенни къатты кюйде тутмакъ. Бу шартлар герти деп санала, эгер гюнагь башгъа адам булан байлавлу тюгюл буса. Амма гюнагь иш кимесе бирев булан байлангъан буса, шо уьч шартгъа дёртюнчюсю къошула: этилген иши саялы жавап тутмакъ. Мисал учун, пеленче башгъаны башын сёйлеп, ёгъун айтгъан буса, ол ондан гечмекни тилемеге ва сёзлерин гери къайтармагъа герек. Эгер гишини малын урлагъан буса, янгыз товба булан дазуланмагъа таманлыкъ этмей. Ол урлагъанын къайтармагъа да борчлу. Урлангъан мал сакъланмагъан буса, шону къадарындагъы нени буса да берип яда багьасын тёлеп, маслагьат этмеге тарыкъ. Бу ишлени урлагъан адам, гьёкюнгендокъ имканлыгъы бола туруп шоссагьат этмеге герек. Шолай имканлыгъы ёкъ буса, гюнагь этген адам заралны къайтармагъа болгъандокъ есине шону тёлемеге ва оьзюнден гечмекни тилемеге тарыкъ.

Баянлыкъ:

Эсгерилген биринчи шо уьч шарт булангъы гьакъ юрекден этилген товба къабул этиле деп санала, гьатта урлангъан мал гери къайтарылмагъан буса да. Амма урлагъанын гери къайтармагъа сюймей буса, шо гюнагь алгъанын есине бермей туруп таймай. Урлагъанын гери къайтарагъанда уруну ким этгенин ва бу берилген гьакъ урлангъан саялы тёленегенин ачыкъ этмек борч тюгюл.

– Эри мал якъдан толу кюйде таъмин этмей деген себеп булан къатын айрылывну масъаласын гётермеге, имамдан кёмек излемеге боламы?

– Эгер эри сурсат, опуракъ, яшамагъа ер, демек гьар тарыкълы зат булан лап аз даражада сама да болдурмагъа болмай буса, къатыны шолай эринден айырсын деп имамдан тилемеге (талап этмеге) ихтиярлы. Эри болдурмагъа герекли затлагъа аш булан таъмин этив, язлыкъ ва къышлыкъ опуракъ бермек (сувукъда гиеген уьст опуракъ да булан) ва къатыныны гьалына гёре уьй болдурмакъ гире. Айрылывну талап этмеге ярамай, эгер эри шо борчланы алда кютмей, гьали болдура буса, уьйден къайры. Уьй болдурмакъ буса, ону бойнундагъы борч къала деп гьисаплана. Олай да къатын айрылмакъны талап этмеге бола, эгер эри ону тарыкълы сурсат булан таъмин этмей белгисиз ерлеге гетип, ёкъ болгъан буса.

Олай да айрылывгъа себеп деп санала, эгер эри бир якълагъа да гетип, къатынына яшавлукъ учун бир зат да къоймагъан ва шагьатланы сёзюне гёре ону шо борчларын кютмеге имканлыгъы да ёкъ буса. Гьар тарыкъ герек булан таъмин этмекни талап этмеге ва шолайлыкъ болмаса эринден айрылмакъны масъаласын гётермеге ихтиярлы болмакъ учун къатын оьз якъдан олжасына тынглавлу болмагъа герек. Демек, ол къатын гьисапдагъы борчларын кютмеге, ону янында болмагъа ва ихтияр берилмесе уьйден чыкъмайгъан болмагъа герек. («Тухфат аль-Мугьтаж», «Нихаят альМухтаж»).

– Себепсиз толу кюйде киринмеге яраймы? Демек, этсе яхшы деп ойлашып, шабагъатгъа умут булан.

– Белгили алим Ибн Гьажар аль Хайтами язгъан «Тухфат аль-Мугьтаж» деген китапда борч тюгюл киринивлени гьакъында эсгериле туруп булай айтыла: «Къаркъараны ийиси алышынгъанда яда таза муратлар булангъы къайсы буса да мажлисде ортакъчылыкъ этгенче киринмек яхшы болур (сюннет)». Гъусл (борч) киринивню янгыртывну гьакъында буса Ибн Гьажар булай яза: «Борч киринивню янгыртмагъа яхшы болур деп айтылмай, неге десе шолайлыкъны бизден алдагъылар юрютмеген ва четим де дюр».