СОРАВ – ЖАВАП

сорав – жавап

– Уьй яда оьзге бина тизегенде орамгъа болсун, ортакъ абзаргъа болсун чыгъагъан балкон этмеге, орамгъа багъана (колоннада) тургъузмагъа яраймы?

– Адам къыргъа багъып чыгъагъан балкон яда оьзге не зат буса да этмеге бола, эгер шолар орамда гетип барагъанлагъа пуршав этмей буса. Этилген балкон, навес, оьзге шолай зат янгыз яяв юрюйгенлени орамыны уьстюнде буса, шону бийиклиги юрюп барагъанлагъа четим этмеге герекей, гьатта шо юрюйгенлени башында бийик бёрк болуп йиберсе де. Эгер этилген балконну тюбюндеги орамда яяв юрюйгенлерден къайры, атлылар яда юк булангъы машинлер юрюй буса, шолагъа да пуршав болмагъа тарыкъ тюгюл, демек балконну ерден бийиклиги шо транспортгъа пуршав этмейген даражада болмагъа борч. Шо ёлдан машинлер бек сийрек юрюй буса да башгъа тюгюл. Эгер де балкон яяв аякъдан юрюйгенлени орамыны уьстюнде этилип, сонг шо орамдан машинлер, атлылар да юрюмеге башласа ва балкон пуршав этеген болса, шо четимликлени тайдырмагъа герек деп санала, гьатта шону бузуп тайдырмагъа тюше буса да. Балконну ортакъ абзарда эте буса, шону этеген адам билмеге герек зат бу: шо балкондан оьтюп абзарны ич янында яшайгъан адам бар буса, шондан ихтияр алмагъа герек. Эгер де балконну бери янында яшайгъанлар (оланы эшиги балкондан бериде буса) ихтияр алмагъа тарыкъ тюгюл. («Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Эргишиге гюмюшден этилген шынжыр яда оьзге тагъымчакъ юрютмеге яраймы?

– Эргишилеге алтындан ва гюмюшден этилген савут-сабаны къолламагъа ярамай. Олай да, огъар шынжырлар, алтындан ва гюмюшден этилген сагьатлар, къолуна тагъагъан безенчиклер ва къатынгишилеге хас бары да тагъымчакъланы юрютмеге гери урула. Эргишилер шоланы оьзюне деп сатып алмагъа ярамай болгъан сонг, такъмагъа айрокъда ярамай. Шоланы юрютегенлик – къатынгишиге ошайгъанлыкъ бола, шо буса эргишиге къыйышагъан иш тюгюл. Эргишиге алтындан къайры оьзге металдан этилген юзюк такъмагъа яратыла. Масала, гюмюшден, платинадан, багъырдан (медь) ва шолай оьзгелерден этилген юзюкде гери урув ёкъ. Гюмюшден этилген тагъымчакъланы юрютмеге яраймы-ярамаймы деген масъалагъа гёре, кёбюсю алимлер гьисап этеген кюйде (жумгьур), минчакълар, билезиклер, тажлар эргишиге – гьарам. («Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Къатын герек чакъы оьзю къазана болгъан сонг, эринден акъча тилемеге ихтиярлымы ва эри къатыныны алапасына еслик этмеге боламы?

– Къатын оьзюню тарыкъ-герегине эринден харж талап этмеге ихтиярлы, неге десе шолайлыкъ – эрини борчу. Къатын оьзю баймы-тюгюлмю деп къарамайлы, ол гьар гюн оьзюне ашамлыкъ сурсат, турмагъа ер ва шолай оьзгелерин эринден талап этмеге бола. Шону булан бирче, къатын оьзюню таъмин этивюн токътатмагъа болардай ишлерден сакъланмагъа герекни де гьисапгъа алмагъа тюше. Гьакъылбалыкъ чагъындагъы, гьакъылдан тайышмагъан тиштайпа оьзюню малын сюйген кюйде харжламагъа ихтиярлы. Эри буса, къатынындан разилик алмай туруп, ону малына тиймеге ихтиярлы тюгюл. («Равзат ат-Талибин», «Мугни альМугьтаж»)

– Этин ашмагъа гери урулагъан гьайванлагъа териси саялы гьав этмеге яраймы?

– Шафии мазгьапгъа гёре, териси саялы эти гьарам саналагъан гьайванлагъа гьав этмеге гери урула. Олай да, шо гьайванланы соймагъа ярамай. («Асна аль-Маталиб», «Аль-Мавсуа аль Фикхия аль-Кувайтия»)

– Гъусл (борч киринив) этмеге герек заманда сув янгыз намаз жувунмакъ учун аз буса не этмеге герек?

– Булай гезикде гъусл этмеге тарыкъ. Шону намаз жувунувда жувулагъан ерлерден гезигине гёре башламагъа тюше. Сув битгенде жувулмагъан ерлер къалгъан буса, таяммум этиле. Намаз жувунувгъа къошум таяммум этилмесе де ярай. Шолай гезикде таяммум учун этилеген негет (юрек булан этмек борч) шу къайдада этиле: «Намаз къылмакъ ва оьзге ишлер этмек учун мен таяммум этемен». («Равзат ат-Талибин», «Асна альМаталиб»)

– Эри айрылгъан къатынын сёзю яда не йимик буса да иши булан къайтармагъа боламы?

– Эри айрылгъан къатынын къайтармагъа сюе буса (уьч керен айтып айыргъан гезикден къайры) тувра маъналы сёз булан да, масала: «Мен сени къайтардым», къыялап, айланч кюйде де: «Мен сени мени учун гьалал этемен», – деп айтып, къайтармагъа бола. Къайтарывун эри кагъыыз язып билдирмеге де бола. Къатынын къайтарыв бир-бир ишлер этив булан (масала, тапшурма (намёк) булан, оьбюп, ювукълукъ этип ва шолай башгъалары) сёз булан айтмаса яда тилсиз буса язып билдирмесе, саналмай, гьатта ону юрегинде шону учун негети болгъан буса да. Баянлыкъ: Айланч сёз булан яда кагъыз язып этилген къайтарыв дурус болмас, эгер шогъар ону негети болмагъан буса. («Тухфат аль-Мугьтаж», «Асна аль-Маталиб»)

– Оьзюнг чыгъартагъан малдан (масала, пластик терезелер), олай да мал чыгъармакъ учун алынгъан хам малдан (сырьё) секет чыгъармагъа тарыкъмы?

– Хам мал (сырьё) о-бу мал чыгъармакъ учун алынгъан буса (масала, терезе этмек учун пластик яда сатмакъ учун къурулуш этилегенде алынагъан хам мал) ай рузнама булан бир йыл гетгенде, шондан секет чыгъармагъа герек. Эгер де йыл битгенче шо хам мал ишлетмеге деп къолланмагъа башлагъан яда шо этилип битген буса, секет этилип битген малдан чыгъарыла. Сатылып алынгъан ва сонг шондан не йимик буса да мал чыгъарылажакъ къайсы хам малдан да секет чыгъарылмагъа герек. Мисал учун, дерзи опуракъ тикмек учун къумач сатып алгъан буса, шо къумачдан секет чыгъармагъа тарыкъ. Этилип битген сонг малда къалажакъ хам малдан да секет чыгъара. Масала, этилежек терезелени ичинде къалажакъ пластикден. Малда къалмажакъ, ишлетивню заманында ёкъ болагъан хам малдан (масала, ягъарлыкъдан) секет чыгъарылмай. («Тухфат аль-Мугьтаж»)