Сорав-жавап
– Уланлар ва къызлар не чагъындан тутуп гьакъылбалыкъ болгъан деп санала? Намаз къылыв, ораза тутув ва Есибиз салгъан оьзге борчланы олар не вакътиден тутуп кютмеге герек?
– Инсанны гьакъылбалыкъ чагъы етишгенликден (половая зрелость) гьасил бола. Шафии мазгьапгъа гёре, уланлар ва къызлар етишгенликни белгилейген бир-нече шарт бар.
Ай рузнама булан 9 йыл битген сонг (миляди рузнама булан 8 йыл, 9 ай) уландан шагьват чыкъгъан буса (поллюция), къызьяшны гьайизи башлангъан буса, олар шо мюгьлетден тутуп гьакъылбалыкъ болгъан деп санала. Амма шолайлыкъ кёбюсю гезикде яшланы 12–14 йыллыкъ чагъындан сонг башлана. Къызьяшны биринчи гьайизи 9 йыллыкъ чагъында болса (яда 9 йыл тамамлангъанча 16 гюн алда) шо да – гьакъылбалыкъ болгъанны белгиси.
Эгер де ай рузнама булан 15 йыллыкъ чагъына етишген яшларда (миляди рузнама булан 14 йыл, 6 ай ва 16 гюн) оьрде эсгерилген белгилер билинмеген буса да, олар шо замандан тутуп гьакъылбалыкъ болгъан деп саналмагъа башлай. Шолайлыкъ булан, гьакъылбалыкъ чагъы гелгендокъ (айтылгъан белгилеге гёре) яшёрюмлер Есибизни бары да буйрукъларын кютмеге борчлу бола. Олар намаз къылмагъа, ораза тутмагъа, къызлар ят эргишилер бар ерде авратын (бетинден ва къолларыны аяларындан оьзге бютюн къаркъарасын) яшырмагъа ва шолай оьзге бары да дин буйрукъланы юрютмеге герек.
(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Мугни аль-Мугьтаж»)
– Къабурну айланып бару салмагъа, там тургъузмагъа ва шолай оьзге ишлер этмеге яраймы?
– Жамият къабурлардагъы кёрню уьстюнде сынташдан къайры бир зат да этмеге ярамай. Шолайлыкъ булан, къабурну айланып бару салмагъа, там ишлемеге, гюмез (купол) тургъузмагъа ва шолай башгъа ишлени этмеге гери урула.
Амма къабур жамиятны топурагъында болмай, кимесе биревню еслигиндеги топуракъда буса, оьрде эсгерилген ишлени этмеге яхшы тюгюл буса да (карахат), яратыла деп санала.
Сонг да, къабурну къазып къыр жанлар шогъар зарал этмеге яда сув агъым шону алып гетмеге ва оьзге шолай ишлер болма бола деген къоркъунчлукъ бар буса, оьрде эсгерилген ишлени этмеге гери урув ёкъ, яратыла деп санала.
Шону булан бирче, кёбюсю алимлер гьисап этеген кюйде, пайхаммарланы, валилени яда машгьур алимлени къабуруну уьстюнде (шолар ким экенин белгилемек ва адамлар шо ерге зиярат учун гелмеге болурдай белгилемек ва Есибизден берекет алмакъ учун) бару салмагъа, гюмез тургъузмагъа яда межит этмеге яратыла.
(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Ианат ат-Талибин»)
– Имканлыгъым бар туруп гьаж къылывну бу йыл къылмай, артда сонг къылмагъа боламанмы?
– «Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында Ибн Гьажар аль-Гьайтами булай яза: «Гьаж ва умра къылывну борчу инсан учун оьмюрюню ичинде бир керен къылса таман. Амма ол шо борчну артгъа теберме де бола, эгер:
– гележекде шону къылмагъа деп негет эте буса
– пеленче йыл къылажакъман деп сёз бермеген (назру этмеген) буса
– савлукъ осал болуп, авруп къалажакъ саялы къылмай къоймакъгъа къоркъунчлукъ ёкъ буса
– малындан къуру къалажакъгъа къоркъунчлукъ ёкъ буса
– хата болгъан саялы гьаж ва умра янгыдан къылынмагъа тарыкъ тюгюл буса».
«Равза ат-Талибин» деген китабында имам ан-Навави булай яза: «Эгер гьаж къылыв борч болгъан сонг (важиб), гьаж къылывну артгъа салгъан гиши ва гьажны заманы гелгенче оьлюп къалса, гьаж ону учун борчун тас эте, неге десе ол шону къылмагъа етишмеген. Амма гьаж къылывну вакътисинден сонг оьлген буса, ондан шо борч таймай ва оьлюню малындан пай чыгъартып, ону орнунда башгъа адамны гьаж къылмакъ учун сыйлы ерлеге йибермеге тарыкъ».
Гьасили:
Гьаж ва умра къылывну артгъа салмагъа ярай, эгер гележекде бу борчну кютмек учун себеплер тувмажакъгъа инамлыкъ бар буса.
– Бусурман адам имансызны жувмагъа, гебинлемеге ва гёммеге боламы, шолайлыкъ яратыламы? Олай да, бусурман адам имансызлыкъда оьлген ювукъ къардашыны къабуруну уьстюне бармагъа боламы, шо яратыламы?
– Имансыз адам оьлгенде ону жувмакъ деген борч ону имансыз къардашларына салына. Эгер шо имансызны имансыз къардашлары ёкъ яда олар сюек жувмакъны бойнуна алма сюймей буса, шо заман бусурман гиши ону жувмагъа, гебинлемеге ва къабургъа гёммеге бола (ол адам ону учун ювукъ адам яда таныш тюгюл буса да башгъа тюгюл). Амма шо имансыз учун жаназа намаз къылмагъа гери урула.
Олай да, бусурман адам имансыз ювукъ адамыны къабуруну уьстюне бармагъа бола, булайлыкъда этмесе яхшы тюгюллюк де (карахат) ёкъ.
(«Аль-Мажмуъ шарх аль-Мухаззаб», «Нихая аль-Мугьтаж», «Канз ар-Рагибин»)
– Гьарам ёлда къазангъан маяланы къоллап гьаж ва умра къылмагъа яраймы?
– Гьаж ва умра къылыв – динибизни кюрчюлеринден ва шо саялы бу борчну кютмек учун таза, гьалал кюйде къазангъан акъчаны къолламакъ бек агьамиятлы.
Гьарам булан къазангъан акъчагъа гьаж ва умра къылмакъ къабул болажагъы-болмажагъы гьакъда алимлер бир пикругъа гелмеген, оланы арасында хилаплыкъ бар.
Масала, «Аль-Изах» деген китабында имам ан-Навави булай яза: «Гьаж къылмагъа онгарылгъан гиши ёлгъа чыгъажакъ гьагъы шекликлерсиз, таза (гьалал) болмакъны гьайын этмеге тарыкъ.
Амма ол шекли яда терс ёлда алынгъан акъча булан гьаж къылса, ону бу ибадаты кютюлген деп саналажакъ, тек олар берекетли болмас ва къабул этилежеги де шекли.
Имам Шафиини , Маликни ва Абу Ханифаны мазгьабын юрютеген алимлер бу ойну янын тута. Эртеги ва геч алимлер шо пикруну дурус гёре.
Имам Агьмат ибн Ханбал буса, гьарам акъча булан къылынгъан гьаж къабул болмас деп гьисап эте».
«Нихаят аль-Мугьтаж» деген китабында имам ар-Рамли булай яза: «Эгер пеленче адам гьарам акъча булан гьаж яда умра къылса, огъар гюнагь болажакъ, амма ондан гьаж ва умра деген ибадатланы кютмек деген борч тая».
Гьасили:
Оьрде язылгъандан англашылагъан кюйде, гьарам акъча булан къылынгъан гьаж ва умра дин якъдан кютюлген деп санала (инсан шо борчдан къутула), амма шолай къылынгъан гьаж ва умра – берекетли болмас ва шо саялы инсангъа гюнагь языла.
