Сорав – жавап

– Къуръан охугъан гишиге гьакъ тёлемеге герекми, айрокъда ол шону махражсыз охугъан буса?

– Сыйлы Китапны охумакъ учун гьакъгъа адам тутмагъа яратыла. Ибн Жазири ва башгъа алимлени пикрусуна гёре, махражсыз, тюз охумайгъан гишиге гьакъ тёлемеге тарыкъ тюгюл, неге десе олай охув Къуръан охувгъа саналмай.

Ас-Суюти чыгъаргъан фатавагъа гёре, Къуръан охугъан ва ондан сонг дуа этген саялы гьакъ алмагъа яратыла. Ол булай деген: «Бу гьакъ ишге берилеген гьакъ (ужра) йимик тюгюл, бу гьакъ – шабагъат (жуаля) гьисапда санала.

Къуръан охумакъ учун гьакъгъа адам тутмагъа яратылмай, неге десе Къуръан охугъан саялы болагъан зувап гьакъ тёлегенге тюгюл, охугъангъа бола. Имам аш-Шафиини мазгьабына гёре, Къуръан охулгъан саялы, зувап охугъан гишиге бола, гьакъ тёлегенге болмай.

Амма Къуръан охугъан саялы гьакъ алмагъа ярай, эгер охуп битген сонг, шону зувабы башгъа гишиге дуа булан багъышланажакъ деген дыгъар бар буса. Шолай сёйлешив ёкъ заманда Къуръан охугъан саялы гьакъ алмагъа ярамай, неге десе гьакъ алыв дуа учун бола, Къуръан охугъан учун берилмей». Арты булан ас-Суюти булай къоша: «Шолайлыкъны фикъхи (бусурман низам) ва бизин муаллимлерибиз талап эте».

«Фатава» деген китабында Ибн Гьажар булай яза: «Къуръан охугъан саялы гьакъ яратылгъан санала (гьалал) шу гьадисни умуми маънасына гёре: “Гертиден де, алынагъан гьакъны лап яхшысы – Есибиз Аллагьны ﷻ Китабын охугъан саялысыдыр”. Ва Къуръан охугъан саялы алынагъан гьакъ – къазанчны лап тазасыдыр. Ва шо гьакъ – тёлевге (ужра) яда шабагъатгъа (жуаля) ошашлы. Ва охугъан гиши гьакъгъа лайыкълы, эгер бойнуна алгъан ишни бары да талаплагъа гёре кютген буса».

Абу Ханифа мазгьапдагъы уллу алимлени бириси Къуръан охугъан саялы гьакъ алмакъны танкъыт этген ва шолай тёлев дыгъарны гючю ёкъ деген. Ол оьзюню асарында бу масъалагъа гёре хыйлы зат язгъан ва далиллер булан оьзюню тюзлюгюн гёрсетме къасткъылгъан.

Гьасилин чыгъара туруп, бу масъалада хилаплыкъ бар деп айтма тюше ва гьакъылы бар адам учун Аллагьдан ﷻ къоркъагъанлыкъ (вараъ) яхшы экени англашыла.

– Жума намазны къутгъарма яраймы, эгер оьз юртунгда межит ёкъ буса ва хоншудагъы юртгъа бармагъа да имканлыкъ ёкъ буса (къойчу болуп ишлеймен)?

– «Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында имам Ибн Гьажар булай яза: «Жума намаз къылынагъан яда жума намазгъа чакъырагъан азанны тавушу эшитилеген ерде буса, эргиши жума намаз къылмагъа борчлу.

Ондан къайры, пелен ишге тутулгъан гиши де жума намазгъа бармагъа герек, эгер ол гетген саялы бир зат сама болуп гетерге къоркъунчлукъ ёкъ буса».

Гьасили:

Эгер къойчу жумагюн сиривге багъа туруп, жума намазгъа чакъырагъан азанны тавушу ол яшайгъан юртгъа ерли етише буса, ол жума намазгъа бармагъа тарыкъ. Амма ол жума намазгъа гетип, сиривге не зат буса да болмагъа (масала, къойну урлама) бола буса – шо борч ондан тая.

Юртунда межит бар туруп, къойчу сиривю булан танг намазны заманы болгъанча, юртундан чыкъгъан ва етишген еринде юртуну будуну чакъырагъан азан эшитилмей буса жума намазгъа бармакъны борчу тая, гьатта хоншу юртдан азанны тавуш геле буса да.

– Эри къатынын сакълма болмай яда сакъламажакъ деген шарт булан этилген гебинни гючю бармы?

– «Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында имам Ибн Гьажар аль-Хайтами булай яза: «Эгер эри ону бирт де сакълама болмажакъны биле ва ол сакълама болмажакъгъа рази болуп, ол адамгъа эрге чыкъса да, къатын не заманда да ондан айрылмакъны талап этмеге ихтиярлы, неге десе ол гёреген зарал гьар гюн янгыртыла, ону разилиги буса – сёз берив, борч тюгюл.

Амма ол къатын оьзюн тарыкъ-герек булан таъмин этсин деп сёз берген гюн талап этмеге болмай. Гьалны алышдырмагъа эрге уьч гюн бериле (шо гюнден сонг), неге десе къатын рази болгъан гюн саналмай. Демек, къатынын тарыкъ-герек булан таъмин этип, гьалны алышдырмагъа эрге уьч гюн бериле».

Гьасили:

Эрини гьалын гьисапгъа алып, тарыкъ-герек булан оьзюн таъмин этмежекге къатын рази болуп, къыйылгъан гебинни гючю бар. Амма шолай дыгъаргъа да къарамайлы, уьч гюнден сонг (шо вакътини ичинде эри гьалны алышдырмагъа имканлыкъ тапмагъан буса), къатын имамдан айрылмакъны масъласын салмагъа бола.

– СМС булан берилген «Ассаламу алейкум» деген сёзлеге жавап бермеге борчму?

– «Фатх аль-Муин» деген китабында Агьмат абн Абд уль-Азиз аль-Малибари булай яза: «Башгъа адамгъа (биревден таба яда кагъыз язып) салам йибермеге яхшы (сюннет). Салам етишдирмеге тапшурулгъан адам шо борчну кютмеге тарыкъ, неге десе шо шогъар аманат этилген. Аманатны буса яшавгъа чыгъармаса ярамай. Ол адам саламны етишдирмеге герек, эгер шону тапшуражакъгъа рази болуп, бойнуна алгъан буса. Эгер де шо тилевню кютежекге сёз бермеген яда бир зат да айтмагъан буса, саламны етишдирмеге ол борчлу тюгюл».

«…Пелен адамдан таба тапшурулгъан саламны алгъан адам, шо саламгъа авзу булан шоссагьат жавап бермеге герек. Эгер салам кагъыздан таба гелген буса, салам алгъан адам шоссагьат авзу булан яда кагъыз язып саламгъа жавап бермеге тарыкъ.

Олай да, салам пелен адамдан таба етишген буса, саламгъа жавап берегенде шо адамны да эсгерип: “Аляйка ва аляйгьи ассалям (сагъа ва огъар ас-салям)”, – деп къошуп айтмакъ яхшы болар».

– Къарсалагъан заманда, гьалекли гьалда айтылгъан айрылывну сёзлени гючю бармы?

– Къарсалап, гьалекли гьалда айтылгъан сёзлени гючю бар ва айрылыв этилген деп санала. Амма гьалеклик гьатдан озуп гетген заманда, ачувлангъан адам гьакъылдан тайышып айрылывну сёзлерин айтгъан буса, шолай айрылыв саналмай.

«Фатх аль-Муин» деген китабында Агьмат ибн Абд уль-Азиз аль-Малибари булай яза: «Шафии мазгьапны имамлары бир пикругъа гелген кюйде, ачувланып, гьалекли гьалда айтылгъан айрылыв сёзлени гючю бар, гьатта ол адам ачувлангъан саялы не этегенни англамай эдим деп айта буса да».

«Ианат ат-Талибин» деген китабында Абу Бакр ибн Мугьаммат Шата ад-Димьяти «Таргиб аль-Муштак» деген китабындан имам ар-Рамлини сёзлерин гелтире: «Бек ачувланып, гьакъылдан тайышгъан гьалгъа гелген кююнде айрылывну (талакъ) сёзлери, антны гьакъында: “Шолай айрылыв гертими, тюгюлмю? Ва ол (эргиши) гьакъылдан тайышгъан гьалгъа ерли ачувлангъан болгъанына инанма яраймы?” – деп сорагъан. Имам ар-Рамли жавап берген кюйде, адамны гьалеклиги айрылыв сёзлени инкар этмеге ихтитяр бермей, тек бек ачувланып, гертиден де гьакъылдан тайышгъан гьалгъа гелген буса, айрылыв сёзлени гючюн тас этмеге ихтияр бере».