Сорав – жавап

– Ата-ана эсли болгъан авлетлерине билим алмакъны гери урмагъа боламы?

– «Аль-Фатава аль-Фикъхийя аль-Къубра» деген китабында белгили алим Ибн Гьажар аль-Гьайтами булай яза: «Яшлар гьакъылбалыкъ чагъына етишген буса, гьакъылы да дурус буса (рушд), демек яшлар дин ва мал булангъы ишлерде оьзлер учун пайда не экенни англай буса, ата-ана олагъа эки де дюньяда пайда гелтиреген ишлер булан машгъул болмакъны гери урмагъа болмай».

Билим алыв – эки де дюньяда пайда гелтирмеге болагъан ишлерден ва шо саялы ата-ана оьз уланына яда къызына билим алмакъны гери урмагъа болмай. Амма ата-ана билеген кюйде, пеленче охув ожакъда авлетлерине яман таъсир этилежек буса, олар шолай ерде яшларына билим алмакъны гери урмагъа ихтиярлы.

Яш ата-анасы булан яшайгъан ердеги охув ожакъда охумагъа сюеген гезикде къоллана булай гьукму.

Амма яш башгъа ерде охуп билим алмагъа сюе буса, оьрде эсгерилген шартлагъа яшны аманлыгъы къоркъунчсуз болмагъа гереклиги де къошула. Дагъы ёгъесе, авлет ата-анасындан, олай да, уллатасындан ва улланасындан (олар сав буса) ихтияр алмагъа герек, гьатта олар имансыз буса да.

Къызьяш башгъа ерге охумакъ учун янгыз махрамы (уьйленмеге ярамайгъан ювукъ къардашы) булан бармагъа болагъанны да эсгермеге герек.

Эгер ата-ана къызы башгъа ерде махрамсыз охуйгъан заманда огъар терс ёлгъа гетип къалмакъны къоркъунчлугъу бар деп гьисап эте буса, олар къызын шо ерде болмакъны гери урмагъа ихтиярлы.

Баянлыкъ:

Билим алыв булан оьрде эсгерилген гьал тюз деп санала, эгер авлет ата-анасын сакъламагъа герекмей буса. Дагъы ёгъесе, ата-ананы ихтиярын алмакъ борч, неге десе авлет охувун къоюп, оланы сакъламагъа борчлу. Амма кимесе бирев ата-ананы сакълажакъман деп шону бойнуна ала буса, башгъа ерге охумакъ учун ихтияр алмагъа тарыкъ тюгюл.

(«Аль-Фатава аль-Фикъхийя аль-Къубра», «Асна аль-Маталиб», «Хашия аль-Жамаль»)

– Алтын яда гюмюш савут-сабаны къолламагъа яраймы?

– Алтындан яда гюмюшден этилген савут-сабаны къолламагъа ва уьйде сакъламагъа эргишилеге де, къатынгишилеге де гери урула. Бу гьукму алтындан ва гюмюшден этилген бары да тюрлю савутлагъа тие, оланы уллугъуна къарамайлы.

Уьстю алтын яда гюмюш савутну къолламагъа ярай, эгер шо шонча да юкъкъа этип сырлангъан буса, гьатта отну уьстюнде яда башгъача иситегенде шо савутдан бир зат да айрылмай буса.

Савутгъа алтындан этилген ямавну гиччи буса да яда не йимик мурат булан салына буса да, салмагъа бир кюйде де ярамай. Олай да, гюмюшден этилген уллу ямавну да салмагъа ярамай, эгер шо аривлюк яда тарыкъ болуп салына буса да. Амма тарыкъ болуп гюмюшден этилген гиччи ямав салынмагъа бола.

(«Мугни аль-Мухтадж», «Хашия атТармаси»)

– Секет тёлемейгенлик гюнагьны авурлугъу нечикдир?

– Айтылгъан алимлер Ибн Гьажар ва ар-Рамли гьисап этеген кюйде, секетден аз сама да тёлемесе, уллу гюнагьлардан санала.

Эсгерилген пикругъа далил гьисапда олар шу гьадисни гелтире. Абу Гьурайраны сёзлеринден, Пайхаммар ﷺ булай айтгъан болгъан: «Къыямат гюн Есибиз берген байлыкъдан секет чыгъармагъан адамгъа ону малы, гёзлеринде уллу къара тамгъалары булангъы агъулу кечел йылан болуп гележек ва: “Мен сени байлыгъынгман, мен сени хазнангман”, – деп къаркъарасын айланып чырмажакъ» (аль-Бухари).

(«Аль-фатава аль-Мутамада»)

– Гебинсиз гёмюлген адамны къабурундан къазып чыгъартып, ону гебинге чырмамагъа тарыкъ дегени гертими?

– Авур тартагъан пикругъа гёре, гебинсиз гёмюлген сюекни гебинге чырмамакъ учун къабурундан къазып чыгъартмакъ гери урула (гьарам).

Олай да, яшавунда къолламагъа гери урулагъан чилле къумачгъа чырмалып гёмюлген эргишини де къабурундан къазып чыгъартмагъа да ярамай.

(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Асна альМаталиб»)

– Айрылгъанда яшны анасы башгъа эргишиге эрге чыгъып, яшны атасы ва оьгей атасы яш анасы булан къаларгъа къаршы тюгюл буса, шо яшгъа ону (эки де ягъындан) уллатасы ва улланасы къарамагъа ихтиярлымы?

– Яшны атасы ва оьгей атасы ол анасы булан къаларгъа къаршы тюгюл буса, яш анасы булан къала. Шолай болса, яшны ата-анасыны атасы ва анасы (къайсы якъдан да яшны уллатасы ва улланасы) яшгъа къарамакъ учун ихтиярлы тюгюл.

(«Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Намазгъа гиришген сонг, «Аль-Фатигьа» сураны охугъанча не этсе яхшы?

– Намазгъа гиришгенде, «Аль-Фатигьа» сураны охугъанча, ичинден (шыбышлап) аль-ифтитах (Важжагьту) дуаны охумакъ яхшы. Аль-ифтитах дуаны бир-нече тюрлю къайдасы бар. Шоланы къайсын охуса да, сюннет санала.

Аль-ифтитах дуа шулай гезиклерде охулмай:

– жаназа-намаз къылагъанда;

– жамият булан намаз къылагъанда, «Аль-Фатигьа» сураны имам рукугьгъа баргъанча охуп битмежегине шеклене буса;

– арты булан гелеген намазны заманы битмеге аз къалгъанда, аль-ифтитах дуаны охуп, биринчи ракаат узатылып, арты булан гелеген намазны вакътиси гелгенче къылынып битмей буса;

– жамият намазгъа къошулуп, имам эретургъандагъы гьалда тюгюл буса, масала, имам ташаххудда олтура яда сужда эте буса;

– «Аль-Фатигьа» яда оьзге сураны тааввуз деп айтылагъан ерине гиришген буса («Аъузу билЛагьи мина шшайтани рражим»), гьатта шо шону учун гёрсетилмеген буса да.

Жамият булан намаз къылагъан ва имам айтагъанны эшитеген гиши аль-ифтитах дуаны тез-тез охуп битдирип, имам охуйгъангъа тынгласа яхшы.

(«Хашия ат-Тармаси»)

– Эгер самолёт булан учуп чыкъгъан адам учагъан еринде намаз къылып ва барагъан еринде янгыдан шо намазны заманы гелсе (сагьат алгъа яда артгъа гетип), ол шону дагъы да къылмагъа герекми?

– Бу масъалагъа гёре гьал шулай: эгер самолёт булан учуп чыкъгъан адам учагъан еринде намаз къылып ва барагъан еринде янгыдан шо намазны заманы гелгенде (сагьат алгъа яда артгъа гетип), ол шону бирдагъы керен къылмагъа герек деген пикру авур тарта. Бу пикруну янын белгили алимлер тута: имам Ибн Гьажар аль-Гьайтами ва имам Шигьабутдин ар-Рамли. Алда къылынгъан намаз буса, сюннет-намаз йимик санала.

(«Тухфат аль-Мугьтаж» аш-Ширвани этген баянлыгъы, «Нихая аль-Мугьтаж» аш-Шабрамаллиси этген баянлыгъы)