Сорав–жавап

Сорав–жавап

– Болжалгъа гёре телер деп (рассрочка) сатыв-алыв дыгъар байлама яраймы, эгер шарт гьисапда алынгъан малгъа, ону сатып алгъан адам толу кюйде акъчасын тёлеген сонг, еси болажакъ деп айтыла буса?

– Сатыв-алыв дыгъарда булай шарт эсгериле яда сатывдан сонг сатыв-алыв битгени булан шо ерден тайып гетмеген буса, булай шарт къадагъа этиле, неге десе сатыв-алывну аслу мурадына къаршы чыгъа. Демек, сатыв-алывгъа гёре, дыгъар байланып, малны сатып алгъан гиши шогъар ес бола. Ондан къайры, сатыв-алывну аслу мурадына къаршы чыгъагъан ва дыгъарда огъар къыйышмайгъан шарт бар буса, шо да герти (тюз) саналмай.

Шолайлыкъ булан, соравда эсгерилген шарт сатыв-алыв дыгъарны буза (тюз тюгюл эте) гьатта сатыв-алыв болмагъандай кюйде. Демек, малны еси ону сатагъан адам къала, акъчаны еси буса, малны сатып алма турагъан адам къала.

Баянлыкъ:

Эгер машин яда уьй йимик малны сатагъан еси, сатгъаны саялы акъча толу кюйде тёленип битмей туруп, ону документлерин алажакъ адамны атына чыгъармажакъман деп шарт сала буса, шолай шарт сатыв-алыв дыгъарны буза деп саналмай. Демек, дыгъар кютюлген сонг, алывчу алгъан малына ес бола.

(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Фикъх аль-буюи аля ль-мазахиб иль-арбаа»)

– Къайюм (опекун) къызны ихтияры ёкъ кюйде ону эрге бермек учун башгъа бир адамны вакил этип белгилемеге боламы?

– Оьзлени ихтиярындагъы къызны эрге бермек учун къайюм – ата ва уллата – огъар сорамай да уьйлендирме бола. Олай да, олар къыз рази тюгюл буса да, ону эрге берегенде башгъа адамны вали этип белгилмеге де бола. Амма олар къыздан эрге беривге ихтиярлыкъ алса яхшы, вали этип белгиленген адам да ондан ихтияр алмагъа яхшы болур, эгер къайюм шо ихтиярлыкъны алмагъан буса. Къызны эрге бермеге деп токъташдырылгъан вали къызны янгыз огъар тенг гьисапдагъы улангъа бермеге бола.

Атадан ва уллатадан къайры, оьзге къайюмлар къыздан ихтияр алып, эрге беривню валилигин башгъа адамгъа тапшурмагъа бола. Шолай этилсе, шу ишлени гьисапгъа алмагъа тарыкъ:

1. Оьзюн эрге бермек учун, къыз къайюмгъа башгъа адамны вали этмекге разилик бере.
2. Къыз башгъа адам оьзюн эрге бермекге рази бола, тек шону булан бирче, къайюм валилик этилмейли ону оьзю эрге бермеге болагъаны гьакъда эсгерилмей.
3. Къыз къайюмгъа оьзюн эрге бермекге ихтияр бере, тек валини гьакъында бир зат да айтмай.

Шо уьч де гезикде къайюм къызны эрге бермеге оьзю ихтиярлы яда шо ишни башгъа адамгъа тапшуруп, вали этип белгилмеге де бола.

Эгер къыз янгыз валиликге ихтияр берип, оьзюн эрге бермеге къадагъа этсе, шолай рази болув герти саналмай.

Натижада, ол къызны эрге бермеге ихтиярлы тюгюл, олай да башгъа адамны, бирдагъы разилик алынмай туруп, вакил этип де болмай.

Эгер къыз огъар янгыз эрге бермеге ихтияр бере ва башгъа адамны вали этмеге рази тюгюл буса, къайюм башгъа адамгъа валиликни тапшурмагъа болмай.

Баянлыкъ: 

Оьрде айтылгъан гьал эрге бармагъан къыз булан байлавлу. Амма эрге бармагъа гьазирленген тиштайпа къыз тюгюл буса, къайюм (шо ким болса да) ондан ихтияр алмай туруп, ону эрге бермеге де, башгъа адамны вакил этип белгилемеге де ихтиярлы тюгюл.

(«Мугни аль-Мугьтаж», «Тухфат аль-Мугьтаж», Хашия аш-Ширвани»)

– Кимлеге тагьийят намаз (межитге гиргенде савболлашыв намаз) къылмагъа яхшы ва этмеге болагъан шо яхшылыкъ къолдан нечик чыгъа?

– Межитге гирген гишиге тагьийят намаз къылмакъ этмеге яхшы ишлерден санала (сюннет), ол шонда олтуражагъы-олтурмажагъы башгъа тюгюл. Шогъар далил деп имамлар аль-Бухари ва Муслим етишдирген шу гьадис санала: «Эгер арагъыздан ким буса да межитге гирсе, эки ракаат (намаз) къылмай туруп, олтурмасын».

Межитге гирген гишиге, тагьийят намаз къылмай туруп, олтурмакъ яхшы тюгюл. Яхшы тюгюллюкден къачмагъа болур, эгер межитге гиргенде оьзге эки ракаатлы яда кёп ракаатлы намаз къылса.

Эгер межитге гирген адам, не йимик буса да намаз къылмагъа сюе буса (борч яда сюннет болсун), ол шо къылмагъа гёз алгъа тутгъан намазны негетине тагьийят намаз учун да негет къошмагъа бола. Шолай этген гиши эки де намазны зувабын къазанажакъгъа бары да алимлер рази.

Бир-бир алимлер гьисап этеген кюйде, тагьийят намазгъа негет болмаса да, оьзге намаз къылгъан булан да, тагьийят къылгъандай зувап бола.

Тагьийят намазны межитге гьар гиреген гезик къылмагъа яхшы, гьатта межитден чыгъып янгыдан гирегенде аз заман гете буса да. 

Межитге гирген гиши, тагьийят намаз къылмай олтургъаны эсинде буса, ол шону къылмагъа имканлыгъын тас эте. Амма инсан тагьийят намаз къылмагъа унутуп олтурса ва ювукъ арада шо гьакъда эсине гелсе, туруп шону къылса яхшы (сюннет).

Эгер адам бир-бир себеплеге гёре тагьийят намазны къылмагъа болмай буса, ол дёрт керен шу тасбигьни охуса яхшы: «Субгьана-Ллагьи ва ль-гьамду ли-Ллагьи ва ля илягьа илля Ллагьу ва Аллагьу Акбар, ва ля гьавля ва ля къуввата илля би-ллягьи ль-алиййи ль-азим».

(«Мугни аль-Мугьтаж»)

– Экев ёлугъуп бир-бирине бирче салам берсе, бириси башгъасына жавап бергендей саналамы?

– Есибиз Къуръанда булай айта (маънасы): «Сизге салам берегенде, лап яхшы кюйде жавап беригиз яда шо кюйде жавапланыгъыз. Гьакъ кюйде, Аллагь ﷻ этилген бары да иш саялы соражакъ» («Ан-Ниса» деген сура, 86-нчы аят). 

Бусурман адамгъа биринчи салам бермек этилмеге яхшы ишлерден экени белгили (сюннет), саламгъа жавап къайтармакъ буса – борч.

Эгер экев ёлугъуп, бир-бирине бирче салам берсе, оланы гьариси жавап къайтарма тарыкъ, оьзлер салам бергени таманлыкъ этмей, жавапгъа саналмай.

(«Мугни аль-Мугьтаж, «Тухфат аль-Мугьтаж»).

– Имамны артына етишип болмагъан буса, жаназа намазны нечик къыла?

– Намазгъа гиришеген биринчи «Аллагьу Акбар!» деп, имам булан намаз башламагъа болмагъан гиши, намазын «Аль-Фатигьа» сурадан башлай, имам къайсы такбирде экенге къарамайлы.

Эгер гечигип гелген адам «Аль-Фатигьа» сураны охуп битгенче имам арты булан гелеген такбирге чыкъса, ол имамны артына тюшген гьалда, имам этегенни этмеге тарыкъ ва «Аль-Фатигьа» сураны охуп бидирмек деген борч ондан тая. Гечикген адам (масбук), имам булан бирче этмеге етишмеген такбирлени буса, намаз къылынып битгенде этмеге тарыкъ.

Масала, масбук жаназа намазгъа имамны уьчюнчю такбиринден сонг гирише. Имамны саламындан сонг ол дагъы да уьч такбир этмеге тарыкъ (такбирлени арасында охулагъан дуалар булан).

(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Хашия аш-Ширвани»)