Сорав – жавап

Сорав – жавап

– Айрылыв сёзлени бир керен айтмакъ таманмы яда шо толу болмакъ учун уьч керен айтмагъа тарыкъмы?

– Къатындан толу кюйде айрылмакъ ва ол, идданы вакътиси (гьайиз уьч керен оьтмекни болжалы) битип, башгъа адамгъа эрге чыкъмакъ учун айрылыв сёзлени бир керен айтмакъ таманлыкъ эте. Эгер къатын айлы буса, идданы вакътиси яш тувмакъ булан бите.

Айрылыв сёзлени экинчи ва уьчюнчю керен такрарлап турмакъда гьажатлыкъ ёкъ. Уьстевюне, айрылыв сёзлер уьч керен айтылгъан буса, агьлю янгыдан къошулмакъгъа ёл къалмай ва гьал теренлешип оьрчюкмеге бола.

Имам аш-Шафиини мазгьабында авур якъгъа тартагъан пикругъа гёре, бир мюгьлетде уьч де айрылыв сёзлени айтмагъа гери урулмай. Амма бу масъалагъа гёре алимлени арасында гьалиге гелишлик ёкъ, кёплер гьисап этеген кюйде, бу къайдада айрылыв этмек гери урула.

Айрылыв масъала арагъа чыгъа буса, аслу гьалда алимлер алгъасамаса яхшы дей, неге десе булай агьамиятлы ишлерде алгъасавлукъ авур гьаллагъа гелтирмеге бола.

Амма, бир мюгьлетде айрылыв сёзлер уьч керен айтылмакъ гери уруламы-урулмаймы деп къарамайлы, шолай берилген айрылыв дёрт де мазгьапда герти деп санала.

(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Аль-мавсуа аль-Фикъхия аль-Къувайтия»)

– Къатынны бир санын эсгерип берилген айрылыв сёзлер герти саналамы?

– Шафии мазгьапгъа гёре, пеленче эргиши къатыныны бир санын эсгерип берген айрылыв дурус деп санала. Масала, ол: «Мен сени тилинге, жанынга, къаркъаранга, чачынга ва шолай башгъасына айрылыв бердим», – деп айтса, шолайлыкъ гьамангъы айрылыв деп санала.

(«Мугни аль-Мугьтаж»)

– Секет пайлама белгиленген адам оьзюне шондан пай къоймагъа боламы, эгер ол оьзю де секетге тийишли адамланы арасына гире буса?

– Тийишли адамлагъа бермек учун деп секет чыгъармагъа белгиленген гиши шондан оьзюне яда оьзю сакъламагъа герекли адамлагъа пай къоймагъа ихтиярлы тюгюл. Секет чыгъармагъа тапшургъан адам огъар гьатта пай болажакъ деп айтса да, тек: «Муна, шунчакъысы сагъа», – деп шондан айырып гёрсетмеген буса.

Булай гери урувну маънасы – бу мисалдан гёрюнеген кюйде, секет етишдиреген ва секет алагъан адам бир инсан болмагъа болмайгъанлыкъ. Шариат булан шолай этмеге яратылмай. Амма, секет чыгъармагъа тапшурагъан гиши бары да умуми секетден бу (секет етишдиреген) адам учун айры пай гёрсетип: «Муна, шу сагъа», – деп белгилесе, секет етишдиреген адам шону оьзюне къоймагъа бола.

(«Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Ишин дурус этмеген саялы, аврувну савлугъуна зарал болгъан учун доктор жавап тутмагъа герекми?

– Пайхаммарны ﷺ гьадисинде булай айтылгъан: «Медицина якъдан тарыкъ чакъы билими ёкъ адам сав этемен деп къарай буса, этген иши учун жавап тутмагъа тарыкъ» (Абу Давуд, ат-Тирмизи).

Шолайлыкъ булан, медицина якъдан толу билими ва тарыкъ чакъы сынаву ёкъ адам аврувланы сав этмек деген ишге гиришмеге ихтиярлы тюгюл. Шолай адам «кёмек» этмеге деп айланагъан аврувланы савлугъу учун толу кюйде жавап бермеге тарыкъ.

Эгер де медицина якъдан толу билими ва сынаву бар адам, хатасыз дурус кюйде сав этивню юрютген буса, тек, шогъар да къарамайлы, аврувну савлугъуна зарал болса, ол доктор шо саялы жаваплы тюгюл. Амма доктор аврувну сав этегенде янгылышгъа ёл къоюп, хата болса ва ол аврув шондан зарал гёрсе, озокъда, доктор шогъар жаваплы бола, гьатта оьр даражадагъы касбучу буса да.

Доктор оьр даражалы касбучу, билимли ва сынавлу адам экенин абурлу, аты айтылгъан эки башгъа врач шагьатлыкъ эте яда пеленче адамны гьакъында жамият арада ол белгили касбучу деген пикру яйылгъан болмагъа тарыкъ.

Амма эки абурлу касбучу башгъа касбучу, аврувну сав этивюнде янгылыш болгъан деп токъташдыра буса, аврувгъа кёмек этмеге бойнуна алгъан доктор шо саялы жаваплыкъны да оьзюне алмагъа тарыкъ.

Баянлыкъ:

Эгер къан чертив (хижама) булан машгъул касбучу аврувгъа шо якъдан кёмек эте буса (аврув шогъар ихтияр берген яда ону учун башгъа билеген адам шогъар ёл къойгъан буса), аврувгъа не болуп къалса да, шо саялы жаваплы тюгюл.

(«Нихаят аль-Мугьтаж» деген китапдан, имам аш-Шабрамаллиси этген баянлыкъ булан)

– Орамгъа ташлангъан банан къабукъдан сыргъалып йыгъылып, пеленче адам аягъын сындырса, шо къабукъну ерге ташлагъан адам айыплы ва жаваплы деп саналамы?

– Жамиятны ортакъ ёлундан пайдаланагъан гьар ким де этген иши учун жавап тутмагъа герек. Мисал учун, пеленче гиши ортакъ ёлгъа чёп яда банан къабукъ ва шолай оьзгени ташлагъан ва шону башгъа адам гёрмей, хапарсыздан сыргъалап, савлугъуна зарал болгъан буса, ташлагъан адам шо саялы жавап тутмагъа ва этилген заралны гьагъын тёлемеге герек.

Амма пеленче адам ерге ташлангъан къабукъгъа иш этип басгъан буса, шону ташлагъан адам жаваплыкъдан эркин этиле. Олай да жаваплыкъ тая, эгер чёп адам юрюмейген ёл ягъагъа яда оьз абазарына ва чёп ташлайгъан хас ерге ташлангъан буса.

Шо кюйде, болгъан иш адамны айыбындан тюгюл буса, масала, абзардан орамгъа ел учуруп шо къабукъ ёлгъа тюшген ва оьтюп барагъан пеленче шондан сюрюнюп, зарал гёрсе, чёпню багъыйлы ерге ташлагъан адам жаваплы тюгюл.

(«Тухфат аль-Мухтадж» деген китапдан, имам аш-Ширвани этген баянлыкъ булан)

– Борчгъа алынгъан акъчаны уьстюне къошуп къайтармагъа ва алмагъа яраймы?

– Борчгъа алгъан гиши къайтарагъанда акъчаны уьстюне бираз къошуп къайтарса яхшы деп санала ва булай этилсе, акъчаны еси шолай кёп этилген малны алмай къойса яхшы деп айтылмай. Неге тюгюл борчун къайтарып алагъан гишиге савгъат алмагъа яратыла, гьатта шо мал асламчылыкъ гюпге гире буса да – алтын, гюмюш, акъча ва ашамлыкъ сурсат. Булай гьал оьзге борчлулагъа да тие.

Булай болмакъгъа далил гьисапда Абу Гьурайра етишдирген булай гьадис гелтириле: «Пайхаммар ﷺ пеленче гишиден борчгъа тюе алгъан эди ва ол адам борчун алмагъа гелгенде, Пайхаммар ﷺ огъар оьзюню борчун къайтармагъа буюрду, тек асгьабалар шолай тюе тапмагъа болмады, янгыз ондан уллусу бар эди. Шо заман Пайхаммар ﷺ: “Беригиз шогъар уллусун, неге десе, гьакъ кюйде, сизин арагъыздан лап яхшысы – борчну арив этип къайтарагъанысы”, – деди» (аль-Бухари).

(«Тухфат аль-Мугьтаж»)