СОРАВ – ЖАВАП

– Межитлеге пайхаммарланы, асгьабаланы, валилени, алимлени атларын бермеге яраймы? Масала, Иса пайхаммарны атындагъы межит.

– Межитлеге пайхаммарланы, асгьабаланы, валилени, алимлени атларын такъмагъа ярай, мунда гери урув ёкъ. Уьстевюне, булайлыкъ Пайхаммарны ﷺ девюрюнде де юрюле болгъан. Мисал учун, Мадина шагьардагъы межитге Расулуллагь ﷺ оьзюню атын берген болгъан ва шо замандан берли ону аты – Аль-Масжид ан-Набави (демек, «Пайхаммарны ﷺ межити»). Олай да, Пайхаммар ﷺ Иерусалимдеги межитге Ильяс пайхаммарны u атын къойгъан болгъан.

Ондан къайры, Пайхаммарны ﷺ заманларында уьч межитге эки къавумну – Бану Зурайк ва Бану Абд-ль-Ашхаль (Мадина шагьардагъы тухумлар) ва Амр ибн Авф деген асгьабаны аты бериле. Имам ан-Навави булай яза: «Пайхаммарны: “Масжид Бану Зурайк” деген сёзлеринден англашылагъан кюйде, “пеленчени межити” яда “пеленчени атын юрютеген межит” деп айтмакъгъа ихтияр берилегенни англата». Имам аль-Куртуби шо гьакъда булай къоша: «Межитлер Есибиз Аллагьныки ﷻ экенге де къарамайлы, бир-бирде олагъа пеленче биревню аты бериле».

Баянлыкъ: Межитлеге эргишини аты йимик, къатынгишини аты да берилмеге бола. Масала, саляфланы девюрюнде бир межитге анабыз Айшаны аты берилген болгъан. («Фатгь аль-Бари»).

– Тиштайпаны авраты деген недир (къайсы санланы ят эргишилерден яшырмагъа тарыкъ)? Аякъланы тюп янын да (ступни) яшырып сакъламагъа гереги гертими?

– Нечакъы эрши гёрюнсе де, тек дин къызардашларыбызны гийими, тыш гёрюнюшю дин буюрагъан кюйге къыйышмайгъан гезиклер кёп ёлугъа. Биревлер гьайсызлыкъ этип, шо масъалагъа немкъорай янаша, башгъалары билмейгенлигинден бир-бир санларын герек кюйде яшырып юрютмей. Амма авратны герек кюйде яшырмайгъан саялы товба этердей гюнагь экенни билмеге тарыкъ ва шолайлыкъ даим юрюле буса, уллу гюнагьгъа айланмагъа бола. Ислам динни бу шартын сакъламайгъаны саялы къатынгиши, сонг огъар жаваплы эргишилер де (атасы, эри, уллатасы, уланкъардашы, уланы) жаваплы экенни де унутмагъа тюшмей.

Шо гьакъда Пайхаммарны ﷻ булай гьадиси бар: «Мен гьалиге гёрмеген (демек ону заманында болмагъан) жагьаннемде эки тюрлю гюпню эс этдим… Экинчи гюпдегилер – гийинген, тек шону булан бирче ялангач тиштайпалар эди. Олар оьзлер де гьалла-гьалла юрюй, башгъаланы да адашдырта. Башлары буса, тюени саллангъан тонкъулары йимик. Олар женнетге гирмес, гьатта ийисин де сезмес» (Муслим).

Имам ан-Навави шо гьадисге баянлыкъ язагъанда булай билдире: «Мунда алимлени бирлери гьисап этеген кюйде, “…гийинген, тек шону булан бирче ялангач” деген сёзлени ол тиштайпаланы уьстюнде опуракъ бар, тек уьстюн-боюн толу кюйде яшырмай, исбайылыгъын гёрсете деп англамагъа тарыкъ. Башгъа алимлер айтагъан кюйде, ол тиштайпаланы опурагъы уьстюне сыланып, тар ва къаркъарасын белгили эте».

Баянлыкъ: Тиштайпаланы опурагъы къаркъарасы билинеген кюйде сыланып, тар болмагъа герекмей, къумачдан ону ич яны гёрюнмеге ярамай, ала-къула тюслю болуп къаравланы оьзюне бакъдырар йимик болмагъа тюшмей. Опуракъ тиштайпаны бетинден ва къолларыны аясындан оьзге бары да ерлерин яшырмагъа герекли. («Тугьфат аль-Мугьтаж»).

– Пеленче биревню имансызлыкъда айыпламаса (такфир билдирмесе), оьзю динден чыгъагъаны гертими?

– Ислам динден чыгъарагъан сёзлер, ишлер имансызлыкъ (куфр) саналагъанны бусурманлар билмеге герек. Шолайлыкъ булан, Ислам динден чыгъарагъан ишлер, сёзлер тюз деп ойлашмакъ – шоссагьат динден чыгъара, имансызлыкъ бола (куфр). «Рида би-ль-куфри куфрун» деген арада белгили айтывну маънасы булай: «Имансызлыкъны къабул этив – имансызлыкъ бола».

Билмеге агьамиятлы: Имандан чыкъгъан адам Ислам динге къайтмакъ учун, этген ишине гьёкюнмеге, шагьадатны сёзлерин айтмагъа герек ва имансызлыкъгъа гелтиреген ишлени, сёзлени къоймагъа ва гележекде шолагъа дагъы къайтмасгъа къатты негети болмагъа тарыкъ. Эгер имандан чыкъгъан адам оьрде айтылгъан кюйде этмеген буса, огъар бакъгъан якъдагъы дин гьукмуну халифа, къади яда муфти чыгъара (демек – бусурманланы башчысы; билими ёкъ простой адам шолай гьукму чыгъармагъа ихтиярлы тюгюл). Имам Ибн Гьажар аль-Гьайтами булай яза: «Такфир чыгъарагъанда муфти бек сакъ болмагъа тарыкъ, неге десе имансыз деп айыпламакъ – бек жаваплы иш ва простой адамлар куфрну маънасына герекли агьамият бермей (имансызлыкъ не экенни дин якъдан яхшы билмей). Абурлу алимлер алда да, гьали де шу пикруну яны болгъан».

Баянлыкъ: Такфир деп пеленчени айыплагъан адам, шо сёзлер оьзюне къайтып, уллу балагьгъа айланмагъа болагъанны унутмагъа тюшмей. Шо гьакъда Пайхаммар ﷺ булай айтгъан: «Эгер пеленче бирев дин къардашына: “Гьей, кафир!”, – деп айтса, шо сёзлер оланы бирисини башына гележек» (Муслим). («Тугьфат альМугьтаж»).

– Абзарда, уьйде къоян сакъламагъа ва ону этин ашамагъа яраймы?

– Дёрт де мазгьап гёрсетеген кюйде, къоян эт ашамакъда гери урув ёкъ, гьатта этмесе яхшы деп де айтылмай. Шолайлыкъгъа Пайхаммарны ﷺ гьадиси де шагьат. Шогъар гёре, бир гезик Расулуллагьгъа ﷺ къоян эт савгъат этгенде, ол шондан бир гесек ашагъан болгъан. Олай да, абзарда, уьйде къоян сакъламакъгъа гери урув да ёкъ, этмесе яхшы деп де саналмай, неге десе къоян – уьй жанлардан санала. («Аль-Мингьаж»).

– Толу кюйде киринмеге (гъусуль) герекли адам азангъа жавап бермеге боламы? Намаз жувунмагъан гьалда Аллагьны ﷻ эсгермеге яратыламы?

– Азан чакъырагъанда бусурман адам жавап бермек – этмеге яхшы ишлерден санала. Азангъа жавап бермек учун киринмек яда намаз жувунгъан гьалда болмакъ борч тюгюл. Олай да, киринмеген яда намаз жувунмагъан гьалда Есибиз Аллагьны ﷻ эсгеривде де гери урув ёкъ, этмесе яхшы деп де саналмай. («Хашия аш-Ширвани»).