Сорав – жавап
– Оьлюню гёмюп битгенде, ону къабурунда талкъын охумакъ этилмеге яхшы ишлерден саналамы?
– Оьлюге охулагъан талкъынны вакътисинде къабурну баш янында бусурман адам эретуруп, оьлген инсангъа багъып огъар шагьадатны гьакъында эсине сала. Демек – Аллагьдан ﷻ къайры баш иймеге, сужда этмеге дагъы башгъа худай ёкъ ва Мугьаммат ﷺ – Аллагьны ﷻ Элчиси экенни эсине сала. Олай да, динни бир-бир рукнуларын эсгере: оьлмек – гьакъ, женнет – гьакъ, Есибиз Аллагь ﷻ инсан урлукъну тирилтежек, Мункар ва Накир малайиклер къабурда сорав алажакъ ва Ислам динни оьзге кюрчюлери.
«Тухфат аль-Мугьтаж» деген айтылгъан асарында Ибн Гьажар аль-Хайтами булай яза: «Талкъынны оьрюм чагъына етишгенге, гьакъылы тюз яда башында гьакъылын тас этмеген, тек сонг гьакъылдан тайышгъангъа охула. Гьатта, алимлер эсгереген кюйде, шагьитлеге де охула. Шолайлыкъ шогъар гёрсетеген гьадис саялы этиле. Шо гьадис осал санала буса да, башгъа далиллеге кюрчюленип, бу иш этилме гёрсетилгенлерден санала».
«Фатх аль-Муин» деген китабында Ибн Абд уль-Азиз аль-Малибари: «Бизин шайыхыбыз Ибн Гьажар булай айта: “Оьлюню уьстюнде уьч керен (талкъын) охумакъ яхшы ва шо вакътиде бар адамлар эретургъан гьалында, охуйгъан гиши олтуруп охуса яхшы”, – деген».
– Намаз жувунагъанда ва толу кюйде киринегенде тырнакъ тюпдеги насны тайдырмакъ борчму?
– Намаз жувунагъанда яда толу кюйде киринегенде жувулагъан бары да ерге сув тиймек борч шартланы арасына гире. Эгер тырнакъ тюпдеги нас саялы шо ерге сув тиймесе, жувунув яда киринив саналмай.
«Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында белгили алим Ибн Гьажар аль-Хайтами булай яза: «Авур тартагъан пикругъа гёре (намаз жувунув ва киринив саналсын учун), тырнакъ тюпдеги негер буса да енгиллик этилмей».
«Тухфат аль-Мугьтаж» деген шо китапгъа баянлыкъ этген имам аш-Ширвани булай эсгере: «Мени муаллимим (аль-Бажури) булай деген: “Шондан сакъланып болмайгъангъа тырнакъ тюпдгеи аз санавдагъы не зат буса да гечиле”. Олай да аль-Бажури айтгъан кюйде, имам аш-Шафиини мазгьабында тырнакъ тюпдеги насгъа енгил янашагъанлыкъ бар».
Гьасили:
Авур тартагъан пикругъа гёре, намаз жувунгъанча ва борч киринивню алдында тырнакъ тюпдеги нени буса да тайдырмакъ борч. Осал саналагъан пикругъу гёре буса – тырнакъ тюпдеги аз-маз насгъа енгил янашагъанлыкъ бар. Намаз булан байлавлу масъалаларда сакълыкъ яхшы ва тырнакъ тюпдеги насны тайдырмагъа къаст этме тарыкъ.
– Намаз къылагъан вакътиде намазлыкъны уьстюне батгъан памперсы булангъы нарыста гелип турса, намаз къабул боламы?
– Шолай гезикде намаз къабул этиле, тек бола туруп намазны шо гьалда къылмаса яхшы, неге десе нажжасгъа бек ювукъда намаз къылмагъа яхшы тюгюл деп санала.
Шогъар далиллер:
«Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында машгьур алим Ибн Гьажар аль-Хайтами булай яза: «Намаз къылагъан ерге нажжас ювукъ болмакълыкъ намаз къабул этилмекге пуршав этмей, гьатта рукугьну, сужданы яда оьзге шартланы кютегенде нажжас тёшню яда къаркъараны башгъа санына къаршы буса да.
Булайлыкъ намаз къабул этилмекге пуршав этмей, неге десе намаз къылагъан гиши нажжасгъа тиймей (яда нажжас бар затгъа).
Амма къайсы якъдан буса да нажжас къаршыда болуп, шо нажжасны адам булан байлама болардай шо шончакъы ювукъда буса, шо гьалда намаз къылмса яхшы (карахат)».
– Жамият намаз къылагъанда билмейли имамдан озуп йиберсенг не этме тарыкъ? Масала, имам рукугьдагъы заманда суждагъа гетип къалсанг?
– Эгер имам рукугьдагъы заманда билмейли суждагъа гетип къалсанг, янгыдан рукугьгъа къайтмагъа да ярай, имам да суждагъа гелгенче шо гьалда огъар токътамагъа да ярай.
«Фатх аль-Муин» деген китабында белгили алим Агьмат ибн Абд уль-Азиз аль-Малибари булай яза: «Биле-биле туруп, иш этип имамдан бир толу рукнугъа (сёз рукнугъа тюгюл) озмагъа гери урула (гьарам). Масала, имам эре тургъан гьалындагъы заманда, имамны арты булан намаз къылагъан гиши (маъмум), рукугьгъа да барып, эретурса».
Ондан къайры, маъмум имамдан шо кюйдеги рукнугъа артда къалса да яхшы тюгюл (карахат).
Биле-биле туруп имамдан бир рукнугъа алгъа чыкъса, имам не гьалда буса, шо гьалгъа къайтса яхшы болур. Шолай этсе, ону намазы имамны намазына къыйышывлу болажакъ. Эгер маъмум имамдан бир рукнугъа чакъы билмейли озуп гетсе, ол шо гьалында имамгъа токътамагъа яда имам не гьалда буса, шогъар гери къайтмагъа бола.
«Ианат ат-Талибин» деген китабында уллу алим Абу Бакр ад-Димьяти булай яза: «Рукнуну бир гесегине чакъы имамдан озуп гетмек гери урулмай, тек этмесе яхшы. Масала, маъмум имамдан рукугьгъа алгъа бара, сонг имам ону шо гьалында артына етише».
– Яшланы не чагъындан намаз къылдыртмагъа герек?
– Яш тарбияламакъны Аллагьутаала бизге тапшургъан. Ата-ананы аслу борчу – Есибиз Аллагь ﷻ гьар къулуна этмеге буюргъанны яшларына уьйретмек.
Яратгъаныбызны буйрукъларын кютмеге намаздан башлама герек, неге десе Пайхаммарны ﷺ гьадисинде булай айтыла: «Яшны намаз къылмагъа етти йыллыкъ чагъындан уьйретигиз ва къылмаса он йыллыкъ чагъындан такъсырлагъыз» (ат-Тирмизи).
«Ианат ат-Талибин» деген китапда яшланы намазгъа уьйретивню гьакъында булай язылгъан: «Ата-ана яшларын – уланмы-къызмы деп къарамай – тамйиз чагъына етишгенде (оьзлер гьажатын битдирмеге, нени ашама-ичме ярайгъанны айырып билеген вакъти) намазгъа уьйретмеге борчлу. Демек, заманындагъы борч яда тёлеп къылынагъан намазны шартларын уьйретме герек.
Эгер ата-ана ёкъ буса, шо борчну ата яда ана якъдан уллата булан уллана кютмеге герек. Олар да ёкъ буса, къардаш якъдан олардан сонг гелегенлер шо борчну кютме тарыкъ. Амма бир къардаш да ёкъ буса, яшны намазгъа уьйретмек деген борч ону къайюмуна (опекун) салына.
Тарыкъ болса, яшлагъа намаз къылыгъыз деп буюрмагъа ва къылмаса, такъсыр гёрежек деп олагъа билдирмеге тарыкъ».
Яш он йыллыкъ чагъына етишип, намаз къылмай яда шогъар айсенилик булан янаша буса, оьрде эсгерилген адамлар, яшны къаркъарасын авуртдурмай ва савлугъуна зарал этмейли, ону такъсырламагъа герек.
Шогъар далил – Пайхаммарны ﷺ шу гьадиси: «Етти йыллыкъ чагъына етишгенде яшларыгъызгъа намаз къылыгъыз деп буюругъуз, он йыллыкъ чагъында буса (немкъорй янаша буса) – такъсырлагъыз» (Абу Давуд).
Шолайлыкъны терен гьакъылы – яшларда ибадат этивге къаныгъывлукъ оьсдюрмек, шолайлыкъ гележекде олагъа ибадатны унутмагъа къоймас.
