Сорав – жавап

– Гьаж къылыв бютюн бары да гюнагьлардан чаягъаны гертими?

– Бары да имамлар гелген бир пикругъу гёре, дурус кюйде къылынгъан гьаж (гьажны вакътисинде гюнагь этмей ва нас сёзлер айтмай сакълангъан буса), бары да гиччи гюнагьлардан чая. Олай да, алимлени гьакъ пикрусуна гёре, бары да уллу гюнагьлар да гечиле, шоланы ичинде гюнагьгъа элтеген ишлер ва адамланы яда Аллагьны ﷻ алдында борчлагъа гелтирегенлери де. Демек, Есибиз къабул этген гьаж гюнагьлардан чая, тек гюнагьлар булан байлавлу борчлар къала.

Масала: инсан биревню малына ес болгъан. Шо саялы, ол адамгъа гишини малын алгъан деп гюнагь языла ва есине малын къайтармакъ деген борч да ону бойнунда къала. Яда инсан башгъа адамгъа не йимик буса да зарал этген. Къабул этилген гьаж гишини малына ес болгъан яда адамгъа зарал этген деген гюнагьындан чая, тек айыплы адам заралын къайтармакъ дегенден эркин этилмей. Зулму гёрген адам ондан гечмеге ва есине малы къайтарылмагъа тарыкъ. Шо кюйдеги гьал къылынмагъан намазлагъа, тутулмагъан оразалагъа да тие: бу – Аллагьны ﷻ алдындагъы борчлар. Къылынмай къалгъан намаз, тутулмай къалгъан ораза саялы, адамгъа гюнагь языла ва къабул этилген гьаж шо гюнагьдан чая, тек шоланы тёлеп къылмагъа, тёлеп тутмагъа деген борч таймай.

(«Хашия аль-Бужайрами», «Хашия аль-Жамаль»)

– Гьаж къылагъан тиштайпа учун опурагъыны тюсю нечик болса яхшы?

– «Умдат аль-Муфти ва ль-Мустафти» деген оьз фатаваланы жыйым китабында имам Жамалуддин бин Абд уль-Бари аль-Ахдал булай яза: «Гьаж къылагъан эргишилер учун акъ тюс яхшы экенде йимик, гьаж къылагъан тиштайпалар учун да опурагъыны тюсю акъ болса яхшы».

Гьаж къылагъан эргишилер ва къатынгишилер учун опурагъыны тюсю акъ болса яхшы дегенге, Пайхаммарны ﷺ шу гьадиси далил санала: «Акъ опуракъ гийигиз» (Абу Давуд, ат-Тирмизи).

Амма гьаж къылагъан тиштайпаны опурагъы къаркъарасы гёрюнмейген кюйдеги (не просвечивающийся) къалын къумачдан болмагъа герекни билмеге тарыкъ.

(«Бушра аль-Карим»)

– Бу йыл имканлыгъым бар туруп, гьаж къылывну артгъа тебермеге боламанмы?

– «Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында ибн Гьажар аль-Гьайтами булай яза: «Шариат талапгъа гёре, инсан учун гьаж ва умра къылмакъ оьмюр боюнда бир керен этсе таман. Амма шоланы артгъа салма да ярар, эгер:

– гележекде этмеге негет тута буса;

– пеленче йыл къылажакъман деп назру этилмеген буса (сёз бермеген буса);

– адам авруп, тёшек аврувлу болажакъгъа къоркъунчлукъ ёкъ буса;

– малын тас этежекге шеклик ёкъ буса;

– гьаж яда умра бузулуп къалгъан деп, шоланы тёлеп къылмагъа гереклик ёкъ буса».

«Равза ат-Талибин» деген китабында имам ан-Навави булай яза: «Эгер гьаж къылыв борч болгъан сонг (важиб) сыйлы ерлеге бармагъа токъташгъан гиши шону артгъа салса ва гьажны вакътиси гелгенче оьлюп къалса, ол адам учун гьаж борч болмагъаны ачыкъ бола, неге десе ол гьаж къылмагъа етишмеген. Амма гьажны вакътиси етишген сонг ол оьлсе (гьаж къылмагъа имканлыгъы болгъанда), оьлюню малындан пай чыгъарып, кимесе биревню ону учун гьаж къылмагъа йибермеге герекли».

– Гьаж къылмагъа имканлыгъы ёкъ адам умрагъа бармагъа боламы ва ол шо умрадан сонг гьаж къылмагъа борчлу дегени гертими?

– Гьаж ва умра – бир-биринден айры борчлар ва харж, савлукъ якъдан имканлыгъы бар гьар бусурман адам шоланы яшавуну ичинде бир керен сама да къылмагъа борчлу.

Эгер пеленчени харж ва савлукъ якъдан умра къылмагъа имканлыгъы бар буса, тек акъчасы гьаж къылмагъа етишмей буса, ону учун умра къылыв борч санала. Демек, ол умраны шоссагьат къылса яхшы, тек гележекде умра къылмагъа пуршав болмажакъ дегенни мекенли биле буса, шону артгъа тебермеге де ихтияры бар. Гележекде болмагъа болагъан пуршавлагъа авруп къалмакълыкъ яда харж маялары кемимеге болагъанлыкъ санала.

Эгер умра къылмакъ учун имканлыгъы болгъан адам оьлюп гетсе яда авруп къалса, ону орнунда бу борчну кютмек учун башгъа биревню тезокъда йибермеге герек. Оьлсе, умра учун ону малындан варислеге къалгъан пайдан харж чыгъарыла, авруса, жыйылгъан акъчадан алына.

– Къурбанлыкъгъа не гьайван соймагъа ярай?

– Къурбан гьисапда бир йыл болагъан къойну (эркегин яда тишисин) соймагъа ярай, эгер алдындагъы тишлери сав буса. Эгер тишлери тёгюлген буса, бир йылдан гиччи гьайван да яратыла.

Олай да эки йылдан уллу текени яда эчкини, оьгюзню яда сыйырны, гамишни (эркегин ва тишисин) соймагъа ярай. Эгер къурбанлыкъгъа тюе (эркеги яда тишиси) союла буса, олар беш йылдан уллу болмагъа герек.

(«Нихая аль-Мугьтаж»)

– Умра къылмакъ борч саналамы? Эгер умра къылсанг, гьаж къылмакъ борч боламы?

– Шафии мазгьапгъа гёре, имканлыгъы бар гиши учун умра къылмакъ – борч.

Эгер умрагъа гетген гиши гьаж къылмагъа негет этмеге болагъан замангъа къаршы болса, демек шаввал, зуль-къаида ва зуль-гьижжаны он гюнюне гелсе, умрагъа да, гьажгъа да бир йимик харж чыгъа буса, ол гьаж къылмагъа герек. Амма гьажгъа къылмакъ учун умрагъа чыгъагъан акъчадан артыкъ чыгъа буса, ва гьаж къылмагъа болмай буса, умра къылгъан сонг ол гелеген йыл гьаж къылмагъа борчлу тюгюл. Мисал учун, умрагъа 100 минг манат чыгъа буса, гьаж буса 200 мингге мине буса, умрагъа харжы бар адам, умра да къылгъан буса, гьаж къылмагъа борчлу тюгюл.

Башгъача айтгъанда, эсгерилген вакътиде гьаж къылмакъ учун акъчасы бар адам гьаж къылмагъа герек, эгер шолай акъчасы ёкъ буса, гьаж къылмагъа борчлу тюгюл. Олай да, умра къылгъан гиши гелеген йыл гьаж къылмагъа борчлу деп саналамай.