Сорав – жавап
Сорав – жавап
– Эгер бир затны, масала квартирни, герекли кагъызланы онгармай ва ачгъычланы бермей, сёз булан айтып савгъат этген сонг, берген гиши оьлюп гетсе, ону варислери шо уьйге еслик этмеге боламы яда шо мал берилген адамныки деп саналамы?
– Савгъат яда савгъат этив рагьмулу ишлерден (дыгъарлардан) санала.
Дин гёзден къарагъанда, дыгъарлар эки тюрлюге бёлюне:
1) эки де якъ рази болардай алышдырыв, мисал учун, сатыв-алыв, ижара ва шолай оьзгеси: натижада эки де якъ не йимик буса да къыйматлы затны бере яда ала;
2) рагьмулукъ булан байлавлу дыгъарлар, масала, савгъат этив яда яратылагъан (гьалал) ёлдагъы кредит ишлер: бу ишлерде бир якъ оьзюне мал якъдан пайда алмай.
Эки де якъ рази болардай алышдырыв толу, битген деп санала эгер дыгъар байланып, эки де якъ дыгъар байлангъан ерден гетген буса. Амма рагьмулукъ булан байлавлу дыгъар учун бу шарт таманлыкъ этмей.
Рагьмулукъ булан байлавлу дыгъар кютюлген деп санала, эгер дыгъар да байланып, еси де рази болгъанда, алагъан якъ оьзюне берилеген зат къолуна тюшген буса. Шолайлыкъ булан, дыгъар толу кютюлмеген буса, шону бузмагъа ярай, сюйсе, бир якъ оьзю де бузма бола.
Рагьмулукъ булан байлавлу дыгъар ишде бир якъ оьлсе, масала, береген гиши гечинсе, дыгъар булан байлавлу ону ихтиярлары варислени къолуна тюше. Олар буса, оьлген къардашыны мурадын яшавгъа чыгъармакъ учун дыгъарны сюйсе узата, сюймесе узатмай къойма да бола.
Баянлыкъ:
Эгер инсан нени буса да пелен гишиге бермеге деп сёз берген буса (назру этген буса), шо адам берилежек малгъа, ону алдагъы еси назруну сёзлерин айтгъандокъ, ес санала, гьатта берилежек зат къолуна тюшюп битмеген буса да.
(«Аль-мавсуа аль-Фикъхия», «Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Игьрам гийген гьалдагъы гьаж къылагъан гишиге, гьажны адатларын кютмек учун, гьаждагъы яда умрадагъы башгъа адамны башын къыркъма, тюк тюшюрме яратыламы? Яда бу адатны игьрамдагъы гиши оьзю кютме тарыкъмы?
– Игьрам гийген гьалдагъы гьаж яда умра къылагъан гишиге, гьажны адатларын кютмек учун, гьаждагъы башгъа адамгъа да, оьзюне де тюк тюшюрмекде, баш къыркъмакъда гери урув ёкъ. Бу адатны этмек учун, гьаж къылмайгъан, игьрам гиймеген башгъа адамны излеп турмагъа да тарыкъ тюгюл. Булай гьалда гьаж къылагъан гиши учун аслу иш – чачын къыркъмакъ, тюк тюшюрмек. Шону ким этежеги буса агьамиятлы тюгюл: оьзю де, башгъа адам да шону этмеге бола ва игьрам гийгени-гиймегени гьисапгъа алынмай.
Оьзю яда башгъа адамны кёмеги булан чач къыркъгъан, тюк тюшюрген булан байлавлу къоду буса, булайлыкъны этмеге гери урулагъан, гьажны оьзге заманында этилген буса, болагъанны билмеге тарыкъ.
– Сатывчу малын сатагъанда, алывчу малында не йимик буса да сонг кемчилик тапса, шо сатгъан малын гери къайтарып алмажагъына яда янгыз башгъа малгъа алышдырып къояжакъман, деген шарт салмагъа ихтиярлымы?
– Эгер инсан гьайван яда малындан оьзге нени буса да сатагъанда, алывчугъа алынгъан малда малны багьасын кемитеген яда ону толумсуз этеген кемчилигин тапса, сатылгъанны гери къайтарып алмажакъ деген шарт сала буса, шолай этилген дыгъар дурус деп санала. Бу кюйде белгиленген шарт, сатылагъан малда кемчилик ёкъгъа ва малны саны оьр даражада экенни гёрсетмек учун гёз алгъа тутула.
Амма сатывчу малда алдагъы, гёрюнмей къалгъан яда ачыкъ кемчилик тапса, малны гери къайтармагъа бола. Гьайван сатагъанда буса, сатывчу да, алывчу да билмей къалгъан гьайванда белгисиз кемчилик табылса, бу шарт къолланмай. Шолай гезикде сатывчу дыгъарны бузмай къоймагъа ихтиярлы.
Къалгъан гезиклерде, малны багьасын учуз этеген яда ону толумсуз этеген не йимик буса да кемчилик бар болуп табылса (масала, гьайванда ачыкъ кемчилик яда оьзге малда ачыкъ яда яшыртгъын нукъсанлыкъ табылса), алывчу сатыв дыгъарны бузуп, акъчасын гери къайтармагъа ихтиярлы.
(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Хашия аш-Ширвани», «Мугни аль-Мугьтаж»)
– Жавузну (мускат къоз) ашамагъа яраймы?
– Жавузну (мускат къоз) ашамагъа гери урула. «Аль-фатава аль-Фикъхия аль-кубра» деген китабында имам Ибн Гьажар аль-Хайтами бу соравгъа жавап бере туруп, булай яза: «…Эсиртеген ва башын манг этеген саялы, жавузну ашамагъа гери урулмакъда шеклик ёкъ».
Амма жавузну (мускат къоз) гьакъылгъа таъсир этмейген, башын манг этмейген гезиклерде, масала приправа гьисапда, аз кюйде къолламагъа гери урулмай.
– Ислам дин чалма байламакъны гьакъында не айта?
– Арив гёрюнмек учун, чалманы намаз къылагъанда да, ондан тышда да байлама яхшы – шо гьакъда хыйлы гьадислерде айтыла. Чалманы тувра чачны уьстюнден де, гиччи песни айланып да байлама бола. Чалманы узунлугъун ва генглигин, пелен ерни ва пелен вакътини гёз алгъа тутуп, адамны даражасын гьисап алып белгилей.
Бу ишде артыкъ этмекликден сакъланса яхшы. Алимни муруаты (асиллиги) бузулар, эгер ол простой адам байлайгъан чалманы байласа ва шо кюйде простой адам да алимни чалмасын байласа. Шолай этмеге яхшы тюгюл. Шагьат болуп чыкъмагъа герекли адамгъа шолай этмек буса – гьарам.
Эгер пелен ерде чалма юрютюлмей буса да, шону байламакъны яхшылыгъы арадан таймай ва бу адатны юрютеген саялы агьамият бере турмагъа да тюшмей.
Чалманы ичинде ва осуз да башында гиччи пес яда оьзге къапай юрютмек яхшы санала.
Чалма учун лап яхшы тюс – акъ. Олай да, чалманы азбаты (салланагъан къумач гесек) бар болмакъ яхшы, неге десе Пайхаммар ﷺ оьзю де шолай эте болгъан, асгьабаларын да шогъар уьйретген. Шону маънасы – исбайы, арив гёрюнмек.
Эгер пелен адам азбат къоюп, сюннетге гёре юрюмеге сюйгенде, тек юрегинде оьктемлик тувмагъа болардан къоркъа буса, шо азбатны юрютсюн ва напсын басылтма къаст къылсын. Аслусу – оьктемликге гелтиреген ойлагъа гёре юрюмесин. Оьзлюгюнден тувагъан ойлар саялы, инсан жавапгъа тартылмай.
