СОРАВ – ЖАВАП

СОРАВ – ЖАВАП

– Пайхаммаргъа ﷺ салынагъан салават сёзлени къысгъартып язып къойма яраймы?

– Пайхаммарны Мугьаммат ﷺ деп атын язагъанда яда Пайхаммар ﷺ , Расулуллагь ﷺ деп къоягъанда нече керен яза бусакъ, гьар гезик салаватны толу кюйдеги къайдасын язсакъ яхшы болур. Толу салаватны сёзлерини орнунда «С.А.В.С.» деп къысгъартып язмакъ этмесе яхшы ишлерден санала. Олай да, Есибизни Аллагь I деген ва оьзге атларын эсгергенде «Субгьанагьу ва Тааля» деп къошмакъ яхшы болурну билмеге тийишли. Асгьабаны, алимни яда сыйлы адамны атын эсгерегенде буса, «РазияЛлагьу ангьу» яда «Рагьимагьу-Ллагь» деп къошмакъ яхшы болур. («Ат-Такриб ва ат-Тайсир»)

– Ёл юрюшню низамы яратмайгъан гезиклерде машинни ярыкъларын бек (дальний свет) якъмагъа яраймы?

– Ислам дин кимге буса да, яманлыкъ этмеге гери ура. Ислам диндеги ихтияр якълавгъа байлавлу кюрчюлер шо гьакъда булай билдире: «зарал этилмеге герекмей», «яхшы иш этгенче, пайда гелтиргенче, яманлыкъны алдын алмакъ артыкъ», «кимесе бир инсанны яхшылыгъындан эсе, умуми жамиятны пайдасы артыкъ». Шо кюрчюлеге асасланып гьукму чыгъара туруп, ёл юрюшню низамы гери урагъан вакътилерде машинни гьайдавчусуна ярыгъын бирден-бир бек ярыкъ этмеге ярамай деп айтыла. Неге тюгюл, шолайлыкъ булан ол ёлдагъылагъа пуршавлукъ эте, гёзлерин къамашдыра. Ярыкъны бек этген саялы, ёлда хатабалагьлар, гьатта оьлеген гьал тувмакъ бар. Пайхаммар ﷺ шо гьакъда булай айтгъан: «Оьзюнге де, башгъалагъа да зарал этмеге ярамай» (Агьмат).

Баянлыкъ: Иманы бар адам оьзю этеген ишлери саялы жавап бермеге ва жамиятда болуп турагъан гьалны да юрегине ювукъ алмагъа герек. Шолайлыкъ булан, бусурман адам оьзюню ва башгъаны яшавуна зарал гелтирмеге болардай ишлерден сакъланмагъа тарыкъ. Булай гьалны Пайхаммарны ﷺ шу гьадиси арив англата: «Гьар ким де – къойчу, ва гьар ким де оьз сиривюне жаваплы...» (аль-Бухари). Ондан къайры, гьар ким де яшавда къолланагъан «алтын низамны» сакъламагъа тарыкъ. Шогъар гёре, «Оьзюнг ушатмайгъан затны башгъалагъа да этме». Булайлыкъны исбат этеген Пайхаммар ﷺ айтгъан булай сёзлер бар: «Сизин арагъыздан биревню де иманы тюз болмас, эгер дин къардашына оьзю сюегенни ёрамай туруп» (аль-Бухари, Муслим). Оьр къылыкъны ёлундагъы шу къайдаланы эсде сакълап, гьар ким оьзюню савлугъу, яшаву саялы жаваплы йимик, айлана якъдагъылар саялы да юреги аврумагъа герекни билмеге тарыкъ. Шо саялы оьзюбюзге ва айлана якъдагъылагъа зарал этмекден сакъланмагъа герекбиз. («Фатх аль-Мубин» шарх аль-Арбаин, «Аль-Муваффакат»)

– Бир талакъ берилген къатын эрине тынгламагъа герекми ва шолай гьалда эри ол саялы жаваплымы?

– Бир яда эки керен талакъ берилген къатын идданы заманы битгенче эрине тынгламагъа герек. Эри буса, гигиена алатлардан къайры, ону оьзге бары да тарыкъ-герек (аш-сув, опуракъ ва шолай оьзгелери) булан таъмин этмеге герек. Эгер къатын тынглавлу болмаса (масала, уьйден сорамай чыкъса), эри огъар тийишли затланы бермей къоймагъа ихтиярлы. Идданы заманы битгенче эри ону тарыкъ-герек булан таъмин этмеге герек. Идданы болжалы яш тувув булан яда уьч тазалыкъдан (гьайиз) сонг бите. («Равзат ат-Талибин)

– Къызы оьзюн эрге бермекни гьакъында тилегенде, атасы ону тилевюн къабул этип, шону эрге бермеге герекми?

– Эгер къыз яшавлукъ якъдан оьзюнден осал (тёбен даражадагъы) улангъа эрге бермекни гьакъында атасына тилей буса, ол шо тилевню гери урмагъа ихтиярлы, неге десе насипли агьлю къурулмакъ учун бир-бир хас шартлар сакъланмагъа герек.

Эгер де къыз тенг даражасындагъы улангъа оьзюн эрге бермекни гьакъында атасына тилей буса, ол шо тилевню къабул этмеге герек, неге десе ол шолайлыкъны гери урса, гюнагь деп санала-жакъ. Эгер тенг адамгъа къызын эрге бермеге атасы сюймесе, шону бир керен гери урса ва гери ургъангъа ерли имам шагьат болса, шо къызны эрге имам оьзю бермеге ихтиярлы. Эгер де атасы къызын эрге беривню уьч керен гери урса, шо къызны атадан сонг гелеген жаваплы адам эрге бере. Агьлю къурувну дыгъарында адамны даражасы, гьалы тёбендеги шартлагъа гёре бёлюне:

1. Эргишини проказа аврув йимик оьзге аврувлар яда бир-бир башгъа кемчиликлери бар буса, къатын эринден айрылмагъа ихтиярлы.

2. Иманны даражасы. Даим гиччи гюнагьлар этеген яда бир уллу гюнагь этген имансыз улан яда имансызланы авлети (атасы яда анасы имансыз буса да) таза къызгъа тенг тюгюл.

3. Айтылгъан тухум. Эгер де къызны тухуму уланныкинден эсе оьрде буса, гелешмиш огъар тенг тюгюл. Тухумну даражасына янгыз ата якъдан къарала.

4. Улан ва ону ата-анасы къазанагъан кюйню гьисапгъа алыв. Эгер де къызны яда ону ата-анасыны иши уланныкинден яда ону ата-анасыныкинден оьрде буса, жагьиллер бир-бирине тенг тюгюл.

Байлыкъ уланны да, къызны да даражасына таъсир этмей. Баянлыкъ: Эгер къыз да, ата да пелен-че улан булан уьйленмекни айланасында бир ёрукъгъа гелсе, уланны социальный гьалы, дара-жасы олагъа тенг болмаса да ярай. («Тухфат аль-Мугьтаж», «Мингьаж ат-Талибин», «Фатава аль-Къубра аль-фикъхия»)

– Туважакъ яшгъа къоркъунчлукъ бар саялы, доктор гьамангъы кюйде намаз къылмагъа къоймайгъанда, айлы къатын намазны олтуруп къылмагъа боламы?

– Эгер де эре туруп намаз къылса, туважакъ яшгъа къоркъунчлукъ бар буса ва докторлар шолай этмеге ярамай деп айта буса, айлы къатын намазын олтуруп этмеге толу ихтиярлы, неге десе тувмагъан яшны савлугъуна зарал этмеге ярамай. («Хашия аль-Жамаль»)

– Тюкенни есине нечакъы буса да акъча берип, шону оьлчевюне ол оьзюню тюкенинден амалсыз яшайгъанлагъа сурсат оьлешсин деп маялар бермеге яраймы?

– Бу къалипде этилген сатыв-алыв тюз саналмай, неге десе сатыв-алывну дыгъары этилегенде шо ерде сатывчу да, алывчу да болмагъа герек деген шарт бар. Соравда берилеген гьалда буса, сатывчу ва алывчу бир адам болуп чыгъа.

Баянлыкъ: Сатыв-алыв шу кюйде этилген буса шо тюз болмай. Амма яхшылыкъ этмеге сюеген адам, тюкенни есине малын оьлешмекни орнунда, акъчаны амалсызлагъа тапшурсун деп къой-магъа бола. Ондан къайры, яхшылыкъ этмеге сюеген адам, нече-тюрлю мал, сурсат сатып алып, сонг шону тюкенде амалсызлагъа оьлешсин деп къоймагъа бола. («Мугни аль-Мугьтаж»)