СОРАВ – ЖАВАП
– Гьакъгъа тутулгъан адам ишни вакътисинде оьлюп къалса, огъар иш берген гиши шо саялы тёлев этмеге тарыкъмы?
– Ишге тутулгъан гиши, масала къую къазмакъ учун, чонкъгъа тюшюп, топуракъ уьстюне авуп яда оьзге себеп болуп гечинсе, иш берген гиши шо саялы къоду (дият, штраф) тёлемеге борчлу тюгюл. Иш берген гиши гьакъгъа тутулгъан адамгъа этеген иши къоркъунчлу деп алданокъ билдирмеген буса да, онда айып ёкъ, неге десе шолайлыкъ хантавлукъгъа саналмай. Ондан къайры, гьакъгъа тутулгъан ва иш этеген адам аманлыгъы учун гьайын оьзю этмеге герек деп санала, гьатта савлугъуна къоркъунчлукъ бармы-ёкъму деп къарамайлы. Булай гьал уьй тизегенлеге, къалкъы ябагъанлагъа ва шолай башгъа касбучулагъа да тие. («Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Кёбюсю гьадислерде айтылагъангъа гёре, яхшы ишлер этген булан гюнагьлар чайыла. Шоларда уллу гюнагьлар да чайыламы деп айтыламы яда янгыз гиччи гюнагьлармы?
– Эгер гьадисде не йимик буса да яхшы ишлер этсе, гюнагьлар чайыла деп айтылып, шо гюнагьлар уллуму, гиччими деп англатылмагъан буса, шолай гезиклерде гиччи гюнагьланы гьакъында айтылагъан бола. Эгер яхшы иш этеген адам гиччи гюнагьлардан арек турмагъа бажаргъан буса, ол уллу даражалагъа етер ва гележекде де гиччи гюнагьлар этмекден яда оланы кёп этмекден сакъланыр. Мисал учун, гьадисде булай айтыла: «Арафа гюн ораза тутгъан гишини оьтген ва гележек йылдагъы гюнагьлары гечилежек» (Муслим).
Эгер де гьадислерде не йимик буса да яхшы иш гюнагьлардан чая ва шону ичинде уллу гюнагьлар да гечиле деп эсгериле буса, шексиз кюйде, шолар гечилежек. Гьадислерде яхшы иш этген адамны гюнагьлары гечилежек деп айтылгъанда, шолардан чайылмагъа сюегенлер товба этмеге герек экенни билмеге тарыкъ. Товба къабул этилмек учун шу шуртлар бар болмагъа герек:
1.Этилеген гюнагьланы токътатмакъ.
2.Этген ишине гьёкюнмек.
3.Шо гюнагь ишлени дагъы къайтып этмесге къатты кюйде негет тутмакъ. Башгъа адамны ихтиярлары къыйыкъсытылмагъан буса, товба къабул этилмек учун шо шартлар таманлыкъ эте. Амма гюнагь иш пеленче адам булан байлавлу буса, шо шартлагъа дёртюнчюсю де къошула. Демек, пеленче адамгъа багъып гюнагь иш этилген буса, шо саялы жавап тутмагъа герек. Масала, кимесе биревню гьакъында ёкъ зат айтылгъан буса, ол ондан гечмекни тилемеге ва сёзлерин гери къайтармагъа герекли. («Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Ижарагъа малын берген гиши шо малы ижараны вакътисиндеги гьалда шону сатмагъа боламы, ихтияры бармы?
– Малны еси ижарагъа алгъан гишиге огъар шону сатмагъа, савгъат этмеге ва шолай башгъаларын этмеге ихтиярлы. Малны еси ижараны болжалы битмеген буса да, малын шо адамгъа бермеге, сатмагъа бола. Олай да, малны еси ижарадагъы малын оьзге адамгъа сатмагъа да, бермеге де ихтиярлы. Амма ижараны болжалы битмей туруп, ижарадан пайдаланагъан адамдан шону чыгъарып алмагъа ярамай. Эгер малны еси ижарадагъы малын сата буса, шо гьакъда ижарадан пайдаланагъан адамгъа билдире турмагъа да борчлу тюгюл. Алывчу мал ижарада экенни билмей, сонг билип, сатыв-алыв дыгъарны бузмагъа ихтияры бар. Булай сатыв-алыв ишлерде, ижараны дыгъары бузулмай. Демек, малны алдагъы еси шону сатып битген буса да, ижарадан гелеген гелим огъар геле. («Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Къысгъартылып ва бир-бирине тийдирилген сапарчыны намазлары къабул боламы, эгер ол ёлундан къайтгъан буса?
– Сапаргъа чыкъгъан (азында 81 чакъырым мезгилге) ва намазын къысгъартгъан яда бир-бирине тийдирип къылгъан адам гери къайтса да (эсгерилген мезгилге етишмей) ону намазлары къабул этилген деп санала. Шо ёлавчу яссы намазны ахшам намазгъа тийдирип, экисин де къылып, бармагъа деп токъташгъан ерине етишмей, уьюне гери къайтса, ол шо намазланы тёлеп къылмай, гьатта яссы намазны заманы гелмеген буса да. Эгер шо ёлавчу ахшам намазны яссы намазгъа тийдирмеге деп негет этип ва гери къайтмагъа сююп, уьюне гелгенде яссы намазны заманы гелип битмеген буса, ол шо эки де намазны оьз заманларында гьамангъы кюйде къыла. Амма ол яссы намазны заманы гелген сонг гери къайтгъан буса, ол ахшам намазны тёлеп къыла ва булайлыкъда гюнагь ёкъ. Шо кепдеги гьал тюш ва экинни намазлагъа да тие. («Мингьаж ат-Талибин, «Тухфат аль-Мугьтаж», «Мугни аль-Мугьтаж»).
– Тагьажжут намазны къылмагъа яраймы, эгер яссы намазны къылмай юхлап къалгъан буса ва эртенги намазны заманы гелип битмеген буса?
– Тагьажжут деп айтыла – яссы намазны къылып, бираз юхлагъан сонг, эртенги азанны заманы гелгенче къылынагъан сюннет намазгъа. Бир-бир алимлер гьисап этеген кюйде, тагьажжут намаз саналмакъ учун шарт – яссы намаз къылынмакъ ва бираз юхламакъ. Олар айтагъан кюйде, юху ва яссы намаз къайсы алда болса да ярай. Юхуну заманы гьакъда алимлени пикрусу башгъа-башгъа: биревлер гьисап этеген кюйде, гюн батгъан сонг бираз юхламакъ таманлыкъ эте; башгъалар айтагъан кюйде буса, юху яссы намаздан сонг болмагъа герек. Шолайлыкъ булан, яссы намазны къылмай юхлап къалгъан адам эртенги азанны вакътиси гелип битмеген буса, башлап яссыны къылып, арты булан тагьажжут къылмагъа бола. Баянлыкъ: Яссы намаз да къылып, бираз юхлагъан сонг туруп, оьзге сюннет намазлар къылынса (масала, витру) шо да тагьажжут санала. («Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Болжалдан алда тувгъан ва тувгъан сонг оьлген яшгъа ат такъмагъа яхшы болурму?
– Анасыны ичинде алты ай ва шондан артыкъ тургъан сонг тувгъан ва тувуп оьлген яшгъа ат такъмакъ сюннет ишлерден. Булай гьал замансыз-заман дюньягъа тувгъан яшгъа да тие (дёрт ай анасыны ичинде тургъан). Ол тувгъан сонг, сав болгъан буса, огъар ат такъмакъ сюннет болур. Баянлыкъ: Эгер замансыз-заман тувгъан яш къызмы-уланмы деп белгиленмейген гьалда болса, огъар уланъяшгъа да, къызьяшгъа да къыйышагъан ат бериле. («Аль-Мажму шарх аль-Мухаззаб», «Мугни альМугьтаж», «Тухфат аль-Мугьтаж»).
