Сорав – жавап

Сорав – жавап

– Янгыз яда жамият булан намаз къылагъанда «Аль-Фатигьадан» сонг, «амин» ва «Рабба ль-Алямин», деп айтмакъ этмеге яхшы (сюннет) саналамы?

– «Аль-Фатигьа» сураны охуп битген гьар кимге де артында «амин» (маънасы: «Гьей Аллагь ﷻ, жавап бер») деп айтмакъ – этмеге яхшы ишлерден (желательно). Намазда яда намаздан тышда, имам болуп яда имамны артындан намаз къылагъан гиши (маъмум) буса да, башгъа тюгюл – шолай айтмакъ яхшы. «Аль-Фатигьа» сураны охуп битгенде, «амин» деп айтгъанча арасында бираз токътамакъ яхшы. Олай да, «Аль-Фатигьа» сураны тавуш этип охуйгъан жамият намазларда (эртенги, ахшам ва яссы намазлар) «амин», деп тавуш этип айтмакъ яхшы. «Аль-Фатигьа» сура ичинден охулагъан жамият намазларда (тюш ва экинни намазлар) «амин» деп ичинден айтыла.

Шолайлыкъ дурус, деп далил гьисапда алимлер имам аль-Бухари ва Муслим етишдирген шу гьадисни гелтире: «Имам «амин» деп айтгъанда, шону сиз де айтыгъыз, неге тюгюл шону малайиклер булан бирче айтгъан гишини гьали болгъанча этилген бары да увакъ гюнагьлары гечилежек».

«Аль-Умм» деген китабында имам аш-Шафии  язагъан кюйде, намаз къылагъан гиши «амин» деген сонг, «Рабба ль-Алямин» (маънасы: «Дюньяланы Еси, жавап бер») деп айтса, дагъы да яхшы. Ва Аллагьны ﷻ къошум гьисапдагъы эсгерив намазны бузмай.

Имам аш-Шафии «Рабба аль-Алямин» нечик охулагъаны гьакъда: тавуш этипми, ичинденми – баянлыкъ бермегенни айтма тарыкъ. Амма шафии мазгьапгъа гёре юрюйген бир-бир пачалыкъларда (шоланы арасында Россия Федерациядагъы Дагъыстан да гире) «аминге» тавуш этип «Рабба ль-Алямин» деп къошмакъ – генг яйылгъан иш. Наслудан наслугъа гелеген ва адатланып къалагъан шолай ишлеге «таватур» деп айтыла.

(«Ат-Тибьян фи адаби хамаляти ль-Къуръан», «Аль-Умм», «Аль-мажму шарх аль-Мухаззаб»)

– Жума намазгъа гечикген адамны жума намазы герти саналамы, эгер ол оьзю йимик гечикген ва, имамны артына экинчи ракаатда къошулгъан, башгъа адамны артындан намаз къылгъан буса? 

– Жума намаз герти болмакъ учун, бир-бир шартлар бар. Шоланы арасына намазгъа гечикген гиши экинчи ракаатдагъы рукугьгъа етишмек гире. Эгер ол экинчи ракаатдагъы рукугьдан сонг жума намазгъа къошулса, ол гьамангъы дёрт ракаатлы тюш намаз къылмагъа герек, гьатта негети жума намаз къылмакъ деп болгъан буса да. Амма гечикген гиши, намаз къылып турагъан башгъа адамны артына тюшюп, шо алдындагъы адам имамны артына тюшген гьалда экинчи ракаатгъа етишген буса, ону жума намазы герти санала.

Шолай болгъан сонг, жума намаз герти саналмакъ учун, жума намазгъа гечикген гиши имамны экинчи ракаатына етишмек – шарт тюгюл.

Гечикген адамны жума намазы герти саналмакъ учун, огъар алдындагъы адамны экинчи ракаатына етишмек таманлыкъ эте.

(«Аль-Мингьаж» – «Тухфат аль-Мугьтаж», «Ианат ат-Талибин»)

– Гебин къыйыв герти саналамы, эгер шагьатлар экиси де яда оланы бириси гебин къыйылагъанда сёйленеген тилни англамай буса?

– Гебин къыйыв герти болмакъ учун бир-бир шартлар бар. Шоланы арасына гебин къыйылагъанда сёйленеген тилни, не айтылагъанны шагьатлар англамакъ гире, неге тюгюл шагьатлар негер шагьат этегенин билмеге тарыкъ. Шолай болгъан сонг, гебин къыйылагъанда эки де шагьат яда оланы бириси сама да гебин къыйылагъанда къолланагъан тилни англамай буса, шолай гебин къыйыв герти тюгюл.

(«Мугни аль-Мугьтаж»)

– Имканлыгъы бар туруп, эри къатынын гьаж яда умра къылмакъ учун, сыйлы ерлеге йибермеге борчлуму?

– Къатынны (кёпмю-азмы, деп ону байлыгъына да къарамайлы) гьаж ва умра къылмакъ учунгъу харжларын эри бойнуна алмагъа борчлу тюгюл. Неге десе, эрини борчларыны арасына къатынын янгыз аш-сув, чакъгъа гёре къыйышывлу опуракъ, турмагъа уьй, тазалыкъ учун герекли маллар ва уьйде тарыкълы оьзге затлар булан таъмин этмеклик гире. Амма имканлыгъы бар буса, къатыны гьаж яда умра учун, этежек харжларын эри бойнуна алса, яхшы санала. Къатыны нечакъы бай буса да, къарамайлы. Арада татувлукъ артсын, эр-къатын ювукъ болсун, сюювню гёрсетмек ва ожакъ исинсин учун, шолай этсе яхшы.

(«Мингьаж ат-Талибин», «Шарх Мугни аль-Мугьтаж» булан)

– Уьч керен салып (уьч керен талакъ сёзлени айтып), айрылгъан айлы къатынына эри секет гьакъны бермеге боламы?

– Эгер эри айлы къатынындан ахырлай айрылгъан буса да, идданы вакътиси битгенче, ол ону сакъламагъа герек. (Идда – айрылгъан тиштайпа башгъа адамгъа эрге бармагъа болмайгъан вакъти). Эсгерилген гезикде, айлы къатын учун идданы заманы – яш тапгъанчакъы узатыла. Яш тапгъанчакъы замангъа ерли, эри айрылгъан айлы къатынын уьй ва оьзге тарыкъ-герек булан таъмин этмеге борчлу.

Шолай болгъан сонг, эри айрылгъан къатынын сакъламагъа имканлыгъы бар туруп ва бары да тарыкъ-герек булан ону таъмин эте буса, ол огъар, амалсыз яшай деген себеп булан, секет чыгъармагъа тийишли тюгюл. Шолай гезикде булай къатынгъа эри болсун, оьзге ят адам болсун, секет бермеге ярамай. Амма шолай къатынны борчлары бар яда секет тийишли оьзге адамланы арасына ол гире буса, огъар секет бермеге ярай.

Эгер имканлыгъы бар туруп, айрылгъан къатынын, эри сакъламагъа сюймей ва борчун кютмек учун, ону жавапгъа тартмагъа кюй ёкъ буса, шолай гезиклерде ол къатынгъа секет бермеге яратыла.

(«Тухфат аль-Мугьтаж» – «Хашия аш-Ширвани»)

– Борчун гечген адамгъа секет бермеге яраймы, эгер ол борчун къайтаражакъман, деп тутгъан буса?

– Борчун гечмеге сюйсе, борчгъа берген адам шу рагьмулу ишин этмек учун, борчлангъан адамны разилигин алмагъа герекмей. Борчгъа берген адам борчун гечсе, борчлангъан адамдан борч тая, гьатта ол борчгъа берген гишиден шону тилемеген буса да.

Шолай болгъан сонг, борчдан эркин этилген адамгъа, борчу бар деп секет берилмей. Эгер ону башгъа борчлары бар буса яда секет алмагъа тийишли оьзге адамланы арасына гире буса – о башгъа иш.

(«Аль-мавсуа аль-фикъхия аль-Къувайтия», «Аль-ашбах ва ан-Назаир»)

– Авруйгъан гиши намазын нечик къылса яхшы: жамият булан къылагъанда, узакъ къылынагъан саялы, эре турма болмай, олтуруп къыла, янгыз къылагъанда, эре туруп да бола буса?

– Шолай адам намазын янгыз кылса, яхшы деп санала. «Аль-Ашбах ва ан-Назаир» деген китабында имам ас-Суюти булай яза: «Эгер инсан намазын янгыз къылагъанда эре туруп да бола буса, тек жамият булан намаз къылагъанда олтурмаса болмай буса, къиям деген рукнуну сакъламакъ учун (намазны аслу ери), янгыз къылса, яхшыдыр».