СОРАВ – ЖАВАП

– Ёлгъа чыкъгъанны сапары ол барагъан ерге етишген сонг (гелеген ва гетеген гюнлени санамагъанда) дёрт гюнден сонг битегени гертими?

– Ёлавчуну сапары ол гелген ерде дёрт гюн ва шондан артыкъ турмагъа хыял эте буса бите. Мунда гелген ва гетеген гюнню гечеси яда гюн вакътиси саналмай. Масала, ол гюндюз гелген буса, дёрт гюнню гьисап этивю гюн батгъан сонг башлана. Гече гелген буса, гьисап этив эртенден тутуп башлана. Шолайлыкъ булан, мисал учун ол итнигюн эртен гелип, жумагюн ярыкъ вакътиде гетмеге негет эте буса, ону сапары битмей. Ол намазларын бирикдирмеге ва къысгъартмагъа ихтиярлы, неге десе гелген еринде дёрт сутка турмай, гелген ва гетген гюнлер саналмай. Эгер ол итнигюн гече гелип, сонгугюн тангдан сонг гетмеге негет эте буса, ону сапары гелген гюнден тутуп бите, неге десе ол гелген еринде дёрт суткадан артыкъ турмагъа негет эте, гелген гечени ва гетген гюнню санамагъанда. («Тугьфат альМугьтаж»).

– Намазланы къысгъартмагъа ва бирикдирмеге яраймы, эгер ёлавчу сапарына намазны вакътиси болгъан сонг уьйден чыкъгъан буса?

– Эгер ёлавчу яшайгъан еринден намазны вакътиси болгъан сонг, шону къылмай чыкъгъан буса, алимлени кёп яны гьисап этеген кюйде, ол шону къысгъартмагъа ва бирикдирмеге бола. Тюш ва экинни намазлар, ахшам ва яссы намазлар бир-бири булан биригип ва къысгъартылып къылынмагъа бола. («Фатгь аль-Аллям»).

– Гьажатлыкъ ёкъ буса да, итни абзарда сакъламагъа яраймы?

– Шафии мазгьапгъа гёре, итде гьажатлыкъ ёкъ буса, ону сакъламакъ гери урула. Гьажатлыкъ деп санала – гьав этегенде кёмек, тувар багъывда ва аман сакълавда болушлулкъ этив ва шолай башгъа гезиклерде. Олай да, итни абзарда сакъламагъа ярай, эгер уьйню ва мал-матагьны къаравуллай буса. Эсгерилген гьажатлыкълар учун гьазирленген ит баланы да сакъламагъа ярай. Эсгерилген масъалагъа гёре Мугьаммат Пайхаммар ﷺ айтгъан булай сёзлер бар: «Итни гьав яда тувар багъыв учун сакъламайгъан адамны яхшы ишлери саялы болагъан шабагъаты гьар гюн эки киратгъа кемий (кират – Аллагь ﷻ билеген оьлчев)» (Муслим).

Не себепден шабагъат кемий деген соравгъа гёре, алимлени пикрусу бирбиринден бираз башгъа. Биревлер гьисап этеген кюйде, ит бар уьйге малайиклер гирмей. Башгъаланы оюна гёре, итлер ёлдан оьтюп барагъанланы къоркъута, гьатта уьстюне атылмагъа да бола. Уьчюнчюлер айтагъаны йимик, шабагъат кемийгенни себеби – Есибиз Аллагьны ﷻ гери урувун кютмейгени саялы бола. Ондан къайры, ит сув ичип, ону батдырмагъа бола ва еси буса, таза деп ойлашып, сонг шону билмейли къоллай деп де айтыла. («Сагьигьу Муслим).

– Гьакъылбалыкъ болмагъан гиччи яшлагъа межитде биринчи сыдрада ва гьатта намазны заманы гелгенче шонда болмагъа яраймы?

– Жамият булан намаз къылмакъ учун межитге гиргенде биринчи сыдрада эргишилер, яшлар буса (алдагъылары толгъанда) артдагъы сыдраларда болса яхшы. Биринчи сыдра толу тюгюл буса, шону гиччи яшлар толтура ва къайда турса да башгъа тюгюл – ягъадамы яда уллуланы арасындамы. Гиччи яш намазны вакътиси болгъанча алданокъ гелип, биринчи сыдрада тура буса, намазны вакътиси гелгенде эсли адамгъа ер бере туруп, ону артгъа тебермесе яхшы.

Баянлыкъ:

Гьакъылбалыкъ болмагъан яш дегенде мунда таймиз вакътиге етишген (6-7 йыллыкъ чагъы демек) бола. Ол оьзю ашамагъа, ичмеге, гьажатын битдирмеге бола. Шондан гиччи яшланы межитге гелтирмеге гери урула, эгер олар айлана якъны батдырмасгъа инамлыкъ ёкъ буса. Батдырмажакъ деп мекенли инаныв бар буса да, шо гиччи яшланы гелтирмесе яхшы деп санала. («Тугьфат аль-Мугьтаж»).

– Жумагюнгю сюннет киринивню вакътиси къачан башлана? Заманында киринмеге бажарылмагъан буса, тёлеп киринмеге яраймы?

– Жумагюнгю сюннет киринивню вакътиси эртен намаздан сонг башлана ва имамны жумагюнгю ваъзасы «Ассаламу алейкум ва рагьматуллагь» деген сёзлери булан тамамлангъанда бите. Уьйден чыкъгъанча алдын киринсе яхшы, неге десе жума намазгъа болгъан чакъы таза кюйде бармагъа тийишли. Жумагюнгю сюннет киринивню тёлеп киринмекни гьакъында айта буса, шону оьзге сюннет ишлени де тёлесе яхшы йимик, тёлеп киринсе яхшы болур. Шолайлыкъ булай англатыла: инсан бир-бир себеплеге гёре кютмеге болмагъаны саялы, тек шону агьамиятлыгъын англасын ва гележекде бола туруп къутгъармасын учун шону тёлеп киринсе яхшы. («Тугьфат альМугьтаж», «Хашия аль-Бужайрами», «Фатгь аль-Муин»).

– Табии балагьны вакътисинде пеленчени малы (уью, тереги ва шолай башгъасы) башгъа адамгъа зарал этген буса, ол шогъар жаваплымы?

– Табиатны гючю булан болгъан балагь (гючлю ел яда оьзге себеплер) къалкъыдан сыныкъны тюшюрюп яда тамны авдарып ва шолай башгъа ишлер болуп кимесе бирев зараллангъан, малы бузулгъан (машинине терек авгъан) буса, уьйню еси жаваплы тюгюл, эгер ол уьй къурулушунда тийишли нормаланы сакълагъан буса. Амма пеленче бирев хантавлукъ этген саялы башгъа адамгъа зарал тийсе, болгъан ишни уллулугъуна да къарамайлы, айыплы адам жавап тутмагъа герек. Масала, бирев абзарында яда агъачлыкъда от ягъып, сёндюрмеге унутуп, шондан айлана якъгъа от тюшсе, болгъан заралны ол къайтармагъа тарыкъ. («Тугьфат аль-Мугьтаж»).

– Мавлетлени йырлав булан оьтгермеге яраймы?

– Бу масъалада шариатны гьукмусу мавлетде йырланагъанны ва оьзге шиъруланы (нашитлени, назмуланы) сёзлерини маънасындан гьасил бола. Шолай, масала, шиъру къайдада язылгъан поэмада Аллагьны ﷻ гьакъында яда Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ яшавуну, олай да яхшы ишлени гьакъында айтыла буса, шо яратыла, гьатта йырлав оьзю де Есибиз ушатагъан ишлерден болур. Шексиз кюйде, мавлетдеги шиърулар яратылагъан шо къайдагъа гире. Шолайлыкъ булан, мавлет йырлавлар, шолагъа тынглав да Яратгъаныбыз ушатагъан ишлерден. («Тугьфат аль-Мугьтаж»).