Сорав – жавап

– Оьлген яда сав адам учун сюннет гьаж ва умра къылмагъа яраймы?

– Оьлген адам учун сюннет гьаж ва сюннет умра къылмагъа ярай, янгыз ол шо гьакъда васият этген буса. Сав адам учун сюннет гьаж ва сюннет умра къылмагъа ярай, эгер ол бек авруй ва оьзю шоланы кютюп болмай буса. Башгъа гезикде ярамай.

Имам Агьматны мазгьабына гёре, оьлген адам учун сюннет гьаж ва умра къылмагъа ярай, гьатта ол шо гьакъда васият этмеген буса да. Олай да, оьзю учун борч гьажны ва умраны къылгъан адам учун да сюннет гьаж да, сюннет умра да къылмагъа яратыла, гьатта шоланы ол оьзю кютюп бола буса да.

(«Хашия аш-Ширвани», «Кашшаф аль-Къина»)

– Ичинде язылгъаны арагъа билдирилмеген кюйде, оьлюп гетген адамны кагъызда язылгъан васиятыны шариат якъдан гючю бармы?

– Васият – оьлюмю булан байлап ва оьзю оьлген сонг яшавгъа чыгъажакъ гёнгюллю кюйде этилген инсанны багъышлап беривю (пожертвование).

Гьакъылбалыкъ чагъындагъы сав гьакъыллы адам байлайгъан оьзге дыгъар йимик, васиятны да оьз арканлары (аслу ерлери) ва шартлары бар.

Васиятны аслу ерлери:

1) васият этеген гиши;

2) васият кимге тийишли адам;

3) васият этип берилеген зат;

4) васият авзу булан айтып белгиленмек.

Васиятны авзу булан айтылгъан тувра къайдасы ва къыялап (косвенный) айтылгъан къайдасы болма бола. Тувра айтылгъан кюю – нени буса да васият этегенге байлавлу авзу булан айтып белгилемек: «Мен шогъар (аты) шуну (мал эсгерип) васият этемен». Булай васият токъташгъан деп санала ва негети болмакъ гьажатлы тюгюл.

Къыялап кюйдеги кюю – васиятгъа гьисапланагъан ва малны башгъача тапшурагъан сёзлер. Бу кюйню аслу башгъалыгъы – васият этеген гишини васият этилеген малгъа негети.

Кагъызда язылгъаны васиятны къыялап язылгъан къайдасы бола, шогъар негет къошулма гьажатлы. Шолай васият (кагъызда язылгъаны) герти саналмакъ учун, васият язагъан адам шо гьакъда кагъызгъа язагъанда негетин эсгермеге тарыкъ. Варис, оьзюне васият этген адамны шо гьакъда негети болгъан, деп ол оьлген сонг шагьатлыкъ этмеге тарыкъ.

Эгер сёйлеп болагъан адам: «Мен Агьматгъа уьюмню васият этемен», – деп, масала, шулай язса ва хатына (почерк) шагьатлыкъ этежек шагьат гьисапда эки гишини, тек не язгъаны гьакъда олагъа айтмаса да, шолай этилген васият герти деп санала.

Васият этеген адам, васиятын кагъызгъа язып эте буса, шо кагъызда не язылгъанны билмейген гиши шогъар шагьат болмагъа болмай.

(«Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Пеленче гюнлерде ораза тутмагъа деп назру этген (сёз берген) тиштайпа гьайиз саялы, сёзюн тутуп болмаса, не этмеге тарыкъ?

– Эгер къатынгиши, назру этип ораза тутагъан гюн гьайизи башланса яда яш табып сувлары чыкъса, тутулгъан оразасы бузула. Амма алимлени арасында шулай бузулгъан оразагъа байлавлу хилаплыкъ бар. Бирлери гьисап этеген кюйде (оланы пикрусу авур тарта) бу кюйде бузулгъан оразаны къатынгиши тёлеп тутмагъа борчлу тюгюл.

Олай да, авур тартагъан пикругъа гёре, назру да этип, пеленче гюнлер ораза тутмагъа сююп, тек шо гюнлер ораза тутмагъа гери урулагъан замангъа къаршы болса (Ораза байрам яда Къурбан байрам), бу кюйдеги гьал къоллана. Яда пеленче адам гьар итнигюн ораза тутмагъа назру этсе, ол рамазан айдагъы итнигюнлени тёлеп тутмагъа тарыкъ тюгюл.

(«Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Намаз, вакътиси гелгенми-гелмегенми, деп шеклене туруп къылынгъан буса, шо къабул этилеми?

– Намаз къабул болмакъны бир-нече шартлары бар, шоланы арасында намазны вакътиси гелген болмакъ ва шо гьакъда мекенли токъташмакъ. Шолай болгъан сонг, заманы гелгенми деп мекенли токъташгъанлыкъ ёкъ кюйде къылынгъан намаз саналмай. Шолай намазны янгыдан къылмагъа тарыкъ, гьатта гьакъыкъатда шо дурус болгъан деп сонг билинип къалса да.

Амма, янгылыш болуп, заманы гелгенче, тек заманы гелген деп ойлашып къылынгъан намаз, аввалда къылынмай къалгъан намаз бар тура, шону тёлеп къылгъандай санала. Эгер де намаз къылагъан гишини аввалда къылынмай къалгъан намазлары ёкъ буса, янгылыш къылынгъан шо намазы къошум намаз йимик саналажакъ.

– Намаз къылмайгъан гишини тутгъан оразасы къабул боламы?

– Рамазан айда ораза тутмакъ Ислам динни дёртюнчю кюрчюсю, Есибиз Аллагь ﷻ бусурманлагъа салгъан борч. Шогъар далил деп Сыйлы Къуръандагъы бу аят санала (маънасы): «Гьей, имангъа гелгенлер! Сизге ораза тутмакъ буюрулгъан!» («Аль-Бакъара» сура, 183-нчю аят).

Динни буйрукъларын кютмей, тек шоланы гери урмайгъан ва этилме герек деп гьисаплайгъан гиши, фасикъ санала, ол имансыз тюгюл.

Эгер инсан намаз къылмай, тек намаз къылыв борч тюгюл деп эришмей буса, демек эринип яда оьзге себеп саялы намаз къылмай буса, шо динден чыкъмай. Шолайлыкъ булан, намаз къылмайгъан гиши де ораза тутмагъа борчлу, о къабул болажагъын-болмажагъын Есибиз токъташдыра.

– Яшыны акъчасына атасы сатып-алып, ону учун гьакъакъ соймагъа боламы?

– Гьакъакъны атасы оьз акъчасына алып сойса яхшы. Гьакъакъны яшны акъчасына алып соймакъ – къыйышагъан иш тюгюл, неге десе гьакъакъ яшны пайдасына ол гьакъылбалыкъ болгъанча сююп этилеген садагъа

Эгер атасы яшыны акъчасына мал алып, гьакъакъ сойгъан буса, ол авлетине харжлангъан акъчаны къайтармагъа герек.

– Этилмеге яхшы иш деп, зувапгъа умут булан, себеп ёкъ заманда толу кюйде киринмеге яраймы?

– «Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында Ибн Гьажар аль-Хайтами не заман киринмеге яхшы заманланы эсгере туруп, булай яза: «Къаркъараны ийиси алышынгъан заманда киринмеге (сюннет) яхшы, олай да о-бу жыйынларда ортакъчылыкъ этгенче алдын».

Гъусулну (борч киринив) янгыртывну гьакъында буса, Ибн Гьажар булай яза: «Борч киринивню (гъусул) янгыртмагъа яхшы тюгюл, неге десе шолай этмеге яхшы деп бизге айтылмагъан, ондан къайры шолай этмек бираз онгайсыз да дюр».