Сорав – жавап

– Тувгъан яш бусурман деп саналамы, эгер ону ата-анасы Ислам динни ол тувгъан сонг къабул этген буса?

– Яш туважакъ деп белгили болгъан вакътиде (къатын айлы болгъан заман) ата-ана не динни юрютегени – яш оьзю не динден болажагъыны аслу себеби санала.

Эгер яшгъа токътагъан вакътиден алда ата-ананы бириси бусурман буса, яш да (къызмы, уланмы башгъа тюгюл) оьзю де бусурман санала.

Эгер яшгъа токътагъан вакътиден алда ата-ана имангъа гелмеген буса, тек яш тувгъанча яда тувгъан яш оьрюм чагъына етишген вакътиге ерли оланы бириси яда экиси де Ислам динни къабул этсе, яш да бусурман саналагъан болажакъ.

Ата-ана дегенде мунда яшны янгыз атасы ва анасы деп англама тарыкъ тюгюл, ата-ана деп уллана ва уллата да, олай да олардан уллулар да саналма тарыкъ. Демек, эсгерилген къардашлардан ким буса да Ислам динни къабул этсе, яш оьзю де бусурман саналма башлай, гьатта яшны тувра атасы яда анасы динге гелмеген буса да, савму, оьлгенми деп де къарамайлы. Мисал учун, яшны ата-анасы имансызлар, тек уллатасы Ислам динни къабул этген буса, ону баласыны баласы да бусурман деп саналажакъ. Яда яшны ата-анасы имансызлыкъда оьлген сонг, оьрюм чагъына етишгенче яшны уллатасы Ислам динни къабул этген буса, уллатаны баласыны баласы да бусурман деп саналажакъ.

(«Мугни аль-Мугьтаж»)

– Маккада, масжид аль-Гьарамда намаз къылагъанда къайда къарама тарыкъ – Каабагъамы яда сужда этегенде баш тиеген ергеми?

– Намазны вакътисинде намаз къылагъан гиши сужда этегенде башы тиеген ерге къарамагъа гереги гьакъда белгили (ташагьгьудну заманында буса, бармагъын гётергенде къаравну огъар бакъдыра). Аттагьийят охулагъанда, олтурагъан заманда, къаравну башы ерге тиеген ерге тюгюл, иман бармагъына (указательный палец) бакъдыра.

Каабаны янында намаз къылагъан гишиге де бу гьукму яйыламы? Шафии мазгьапны алимлерини арасында бу масъалагъа гёре хилаплыкъ бар. Шолай, бизин мазгьапда авур тартагъан пикругъа гёре, Каабаны янында намаз къылагъан гиши де оьрде айтылгъан кюйде, умуми гьалгъа гёре, этмеге тарыкъ. Соравда берилеген мисал аслу шартгъа къаршы чыкъмай ва Каабаны алдында намаз къылагъан гиши башы тиеген ерге къарама тарыкъ. Ташагьгьудну заманында буса, къаравун иман бармагъына бакъдыра.

(«Ианат ат-Талибин»)

– Адам кёп бар ерде яда транспортда тиштайпагъамы-эргишигеми тийгенменми деп шеклене бусанг, намаз жувунгъанынг бузуламы?

– Намаз жувунгъанынг бузулгъанмы-бузулмагъанмы деп шеклик тувагъан гезиклердеги васвас намаз жувунгъангъа таъсир этмей. Шолай болгъанда, инсангъа къатынгишими, эргишими тийгени белгили тюгюл, шекли гезиклерде намаз бузулмагъан деп гьисап этиле. Амма эргишиге къатынгиши (яда къатынгишге эргиши) тийген деп, инанма ярайгъан адам айтып белгили буса, намаз бузулгъан деп къабул этиле.

Намаз жувунгъаны бу гезикде де бузулмай, эгер эргишиге къатынгиши (яда къатынгишиге эргиши) тийгенликде шеклик ёкъ, тек не ерге тийгени белгисиз буса: гёнгеми, чачгъамы, тырнакъгъамы – белгили тюгюл. Олай да, намаз жувунгъаны бузулмай, эгер эргишиге къатынгиши (яда къатынгишге эргиши) тийгени белгили болуп, тек ким тийгенликде шеклик бар буса: махрам буланмы (уьйленме ярамайгъан ювукъ адам) яда ят адам буланмы.

(Ианат ат-Талибин»)

– Ижарагъа нени буса да алгъан гиши, алгъан заты бузулса, ижара дыгъарны бузмагъа боламы?

– Мал еси ижара алагъан гишиге берегенин (бина яда шолай оьзге зат болсун) берегенде, алагъан адам шону пуршавсуз къоллама, пайда алмагъа болагъан кюйде бермеге борчлу. Эгер ижара дыгъарны вакътисинде ижарагъа алынгъан зат, алгъан адамны себебинден тюгюл кюйде бузулса, мал еси бузукъну тез заманны ичинде ёкъ этмеге тарыкъ. Мал еси шо вакътини ичинде ижара дыгъарны бузмагъа болмай. Эгер мал еси болгъан нукъсанлыкъны тайдырмакъ учун чара гёрмесе, ижара алгъан адам дыгъарны бузмагъа ихтиярлы.

(«Канз ар-Рагибин»)

– Тас болгъан гьайванны тапгъан гиши шону не этмеге тарыкъ?

– Эгер тас болгъан гьайванны юртну дазусундан тышда тапгъан буса, ол гиши шону еси табылгъанча (тек оьзюне къоймакъ мурат булан тюгюл) аман сакъламакъ учун, оьзю булан алып гетмеге бола. Шону булан бирче олай адам гьайванны есин тапмакъ учун гьаракат этмеге тарыкълы. Бу гьукму гьатта увакъ къыр жанлардан сакъланмагъа болагъан тюе, ат яда къоян йимик чалт чапма бажарагъан гьайванлагъа да тие.

Эгер гьайван юртну дазусунда табылгъан буса ва гьайванны есин излев натижа бермеген буса, шону тапгъан гиши гьайванны алмагъа ва оьзюне къоймагъа бола.

Булай гьукму шулай англатыла: юртну дазусунда табылгъан гьайванны (юртну дазусундан тышда табылгъанындан эсе) яман адамлар гёрюп, табып оьзлеге къоймагъа бола.

Къыр жанлардан оьзлени якълама болмайгъан гьайванланы буса (къойлар, эчкилер ва шолай башгъалары), оьзюне алып жыймагъа ярай, къайда табылгъаны башгъа тюгюл: юртну дазусунда яда тышда табылгъан буса да.

Эгер гьайван юртну дазусундан ариде алып жыйылгъан буса, шону тапгъан гиши тёбенде гёрсетилген уьч ёлдан бирисин сайлама бола:

– гьайванны есин бир йылны узагъында излей. Шо болжалны ичинде гьайванны еси табылса, ол шону огъар къайтармагъа герек, табылмаса – оьзюне къойма бола;

– гьайванны сатып, алгъан акъчаны жыйып сакълай ва бир йылны узагъында гьайван есини излей. Эгер шо болжалны ичинде еси табылмаса, акъчаны оьзюне къойма бола;

– гьайванны союп, этин оьз пайдасына къоллай ва гьайванны есин бир йылны узагъында излей. Эгер еси шо болжалны ичинде табылса, огъар гьайванны багьасын тёлей.

Эгер гьайван юртну дазусунда табылса, шону тапгъан гиши эсгерилген янгыз биринчи ва экинчи къайдаланы къоллама ихтиярлы.

(«Мугни аль-Мугьтаж»)