Сорав – жавап

– Намаз къылагъан гиши намазны вакътисинде эснесе яда шюшгюрсе, «Аль-Фатигьа» сураны янгыдан охумагъа герекми?

– Намаз къылагъанда «Аль-Фатигьа» сура къабул болмакъны шартларына ону бёлмей охумакъ да гире. Шолай болгъанда, эгер инсан «Аль-Фатигьа» сураны охуйгъанда шюшгюрсе (ва шо вакътиде бир зат да айтмаса) яда эснесе, «Аль-Фатигьа» сура бёлюнген деп саналмай ва ону янгыдан охумагъа тарыкъ тюгюл.

Эгер де намаз къылагъан гиши шюшгюргенде: «Алгьамдулиллягь» деп айтса, «Аль-Фатигьа» сура бёлюнген деп санала ва шону янгыдан охумагъа тарыкъ. Намаз къылагъан адам намазны вакътисинде намазгъа гирмейген дуа (зикир) охуса, масала, имамны янгылышын белгилейген «Субгьаналлагь» деп айтса, ону намазы бузулмай. «Аль-Фатигьа» сураны охуйгъанда дуа (зикир) охуса, шо сураны янгыдан охумагъа тарыкъ.

«Аль-Фатигьа» сураны дурус охумайгъанлыкъгъа биле-биле туруп узакъ заман иннемей турмакъ да гире. Шо кюйде, охуйгъанын бёлмеге негет этип, гиччи токътав да сураны къабул этилмейген шартлардан санала.

Намазгъа тиеген дуа (зикир) охулса, масала, имам «Аль-Фатигьаны» охугъан сонг, имамны артындагъы гиши «амин» деп айта буса яда имам охума унутгъан сураны гесегин эсге сала буса, шолайлыкъ «Аль-Фатигьа» сураны бёлген деп саналмай ва шону янгыдан охумагъа тарыкъ тюгюл.

(«Канз ар-Рагибин», Хашия аль-Къальюби, «Фатава аль-Квартикуни ад-Дагъистани»)

– Сужда этилген сонг нечик турмагъа яхшы: къоллагъа таянып, башлап тобукъланы гётереми яда башлап къолланы, сонг тобукъланы гётереми?

– Алимлени авур тартагъан пикрусуна гёре, намаз къылагъан гиши янгы ракаатгъа турагъанда, генг яйылгъан къолларына таянып, турмагъа яхшы болур. Имам ар-Рафии айтагъан кюйде, ол янгы ракаатгъа турагъанда къолларын тутагъан кюй, хамур басагъан адам къолундагъына къаркъарасыны авурлугъун салагъанда йимик.

Эре турмакъны этмеге яхшы саналагъан башгъа кююне гёре буса, енгил турмакъ учун, адам къоллары булан бутларына таянып, сонг турмагъа башлай. Амма себеп ёкъ заманда башлап бир бутун, сонг башгъасын гётермеге тарыкъ тюгюл, неге десе шолайлыкъ къадагъа этилген.

Гьасили, суждадан яда ташагьуддан – «ат-тахийятдан» – намаз къылагъан гиши эре турагъанда, башлап имбашланы генглигиндеги узатылгъан къоллагъа таяна, сонг тобукълардан тура, неге десе къолланы башлап гётерсе, сонг олагъа таянмагъа бажарылмас. Эгер инсан къоллагъа таянып, сонг тобукъланы гётермеге болмай буса, башлап къолланы гётермеге, сонг олар булан бутлагъа таянып, турмагъа да ярай.

(«Нихая аль-Мугьтаж»)

– Зулмучудан къутгъаргъан адам къутгъарылгъан гишиден савгъатлар алмагъа боламы?

– Зулмудан къутгъарылгъан гиши гележекде оьзюне дагъы да зулму этилмеге боларны гьисапгъа алып ва, кёмекни гьакъындагъы тилевю жавап гёрмесден къоркъуп, савгъат бере буса, шолайлыкъ урушбат деп санала. Шолай савгъатны алмагъа гери урула. Амма савгъат баракалла билдирмек булан бериле ва гележекде кёмек болмас деген къоркъув булан байлавлу тюгюл буса, шолай савгъат урушбат деп саналмай. Шолай савгъатны алмагъа ярай.

(«Тухфат аль-Мугьтаж», Хашия аш-Ширвани)

– Гьар гече «Аль-Мульк» («Табарак») деген сураны охумакъ – этмеге яхшы ишлерден саналагъаны гертими?

– Кёбюсю алимлер асарларында эсгереген кюйде, «Аль-Мульк» деген сураны гертиден де гьар гече охумакъ яхшы. Масала, «Ахвал уль-Къубур» деген китабыны 389-нчу бетинде Ибн Ражаб айтыла гелген хабарны гелтире: «Гьакъ кюйде, Пайхаммар ﷺ «Аляф лям мим», «Танзиль» ва «Табарак» деген сураланы охумай туруп, юхлама ятмай болгъан…» (ат-Тирмизи).

Ибн Масъуд булай хабарлай: «Гьар гече «Аль-Мульк» деген сураны охугъан гишини, шону яхшылыгъындан Аллагь ﷻ къабур азапдан эркин этежек. Биз де Пайхаммарны ﷺ заманларында шо сурагъа «якълавчу» (альманиа) деп айта эдик» (ан-Насаи).

– Эгер пелен адам ант эте ва сонг шону бузмагъа негети бар буса, этилген иши саялы къоду (каффарат) тёлемекни гьайын сёзюн бузгъанча этеми яда бары да зат битген сонг этеми?

– Этилген ант бузулгъанлыкъны айыбын шу кюйде тёлеме бола: он амалсызны тойдурмакъ; олагъа опуракъ бермек; къулну азат этмек (артдагъысы гьалиги заманда юрюлмей).

Эгер инсан бузулгъан антны айыбын оьрде эсгерилген ёлланы бириси булан да чаймагъа болмай буса, ол башгъа кюйню танглама ихтиярлы. Шо да – уьч гюнлюк борч ораза тутув.

Эгер адам айыбындан, биринчи айтылгъан уьч ёлну бирисин къоллап, чайылмагъа сюе буса, демек амалсызны ашатыв, опуракъ берив яда къулну азат этив булан, огъар антын бузгъанча шоланы этмеге яратыла. Эгер айыпдан чайылыв уьч гюнлюк ораза тутув булан байлавлу буса, шолайлыкъны янгыз ант бузулгъан сонг этмеге яратыла.

(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Хашия аш-Ширвани», «Мугни аль-Мугьтаж»)

– Жаназа намазны башындан тутуп, имам булан къылмагъа етишмеген адам шогъар нечик къошулма герек?

– Жаназа намазгъа гечигип, шогъар къошулгъан адам биринчи такбирден сонг («Аллагьу Акбар!»), имам не охуйгъангъа къарамай, «Аль-Фатигьа» сураны охума башлай.

Эгер намазгъа къошулгъан сонг, «Аль-Фатигьаны» ахырына ерли охуп битгенче, имам арты булан гелеген такбирни башлагъан буса, шону артына тюшмеге тарыкъ ва «Аль-Фатигьаны» ахырана ерли охумакъ борчдан тая. Демек, оьзге намазда йимик, гечикген гиши имамны арты булан намазын узата, охуп турагъан сурасын ахырына ерли охуп битдирмей. Гечикген гиши, имам салам берген сонг, ол зикирлени охуйгъанда, къутгъарылгъан такбирлени сонг айтмагъа тарыкъ.

(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Хашия аш-Ширвани»)

– Сокъур адам ят гиши булан малыны бир пайын арагъа салып хибат дыгъарны (гьакъсыз малын тапшурув-берив) байламагъа боламы?

– Сокъур адам сатыв-алывну дыгъарын яда хибатны байламагъа болмай. Бу гьукму къардаш адамлагъа да, ят гишилеге де тие. Амма сокъур адам оьз малындан нени буса да сатмагъа яда хибат байламагъа бола, эгер шо сатагъан малын гёреген заманда гёрген ва эсинде сакълагъан эди буса. Шолайлыкъда гери урув ёкъ.

(«Хашия аш-Шабрамаллиси», «Тухфат аль-Мугьтаж»)