Сорав – жавап

– Борч намазгъа чакъырагъандан къайры, азанны дагъы не заман бермеге яхшы? Азангъа жавап бермек этмеге яхшы ишлерден саналамы?

– «Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында имам Ибн Хажар аль-Хайтами азанны шу гезиклерде охумагъа яхшы деп, булай яза:

1) тувгъан нарыстаны къулагъына;

2) терен къайгъыгъа батгъангъа;

3) жинлер бийлегенге;

4) бек ачувлангъан адамгъа;

5) къутургъан адамгъа яда гьайвангъа;

6) урушну къызгъын вакътисинде;

7) от тюшген заманда;

8) жинлер къутура деген вакътилерде;

9) ёлавчуну артындан.

Ёлгъа чыкъгъан ва янгы тувгъан нарыстагъа азандан къайры къамат охумакъ да яхшы.

Борч намазгъа тюгюл башгъа гезиклерде охулагъан азангъа жавап бермекни гьакъында алимлени арасында бир пикру ёкъ.

Намаз учун тюгюл, башгъа гезиклерде азан охулагъанда къыблагъа бакъма тарыгъы гьакъда «Умдат аль-Муфти ва аль-Мустафти» деген китабында Жамалуддин аль-Ахдал булай яза: «азан охулагъанда къыблагъа бакъмагъа тарыкъ, эгер азан борч намазгъа чакъыра буса».

(«Бугят аль-Мустаршидин», «Хашия аш-Шабрамаллиси», «Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Намазланы тийдирип къылагъанда сюннет намазланы (ратибатланы) нечик къыла?

– Биринчи тийдирип къылагъан намазлар (тюш ва экинни) дурус болмакъ учун, оланы арасында заман къалмай, арты-артындан къылмакъ деген шарт бар. Экинчи тийдирип къылагъан намазлар (ахшам ва яссы) дурус болмакъда шоланы арасында заман гетмейгенлик ажайып агьамиятлы санала. Шо себепден оланы арасында сюннет намазлар къылынмай.

Намазланы тийдирип къылагъанда ратибатланы да къылмагъа сюегенлер шу ёрукъда этсе яхшы: масала, тюш ва экинни намазлар тийдирилип къылына буса, башлап тюш намазны алдындагъы ратибатлар геле, сонг борч намазлар къылына, ондан сонг тюш намазны артындагъы ратибатлар ва арты булан экинни намазны ратибатлары къылына. Ахшам ва яссы намазланы сюннетлери де шо кюйде этиле.

Башгъа кюйде этмеге де бола: оьрде эсгерилген ёрукъда йимик тюгюл, башлап борч намазлар ва артындан ратибатлар къылына.

(«Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Оьлюню жувгъан саялы тёленеген гьакъны оьлчевюн шариат токъташдырамы яда адамны имканлыгъына гёре берилеми?

– Имам Маликни, имам Шафиини ва имам Агьматны мазгьапларыны кёбюсю алимлери оьлюню жувагъаны саялы гьакъ алывгъа ёл къоя. «Мугни аль-Мугьтаж» деген китабында шафии мазгьапны белгили алими Хатиб аш-Ширбини булай яза: «Оьлюню ахыр ёлуна салмакъ булан байлавлу ишлер (ону жувув, гебинге чырмав), олай да Къуръан охумагъа уьйренив (толу яда бир гесегин) ва «фарз аль кифая» деп айтылагъан жамият борч учун этилеген къуллукълар саялы ижараны дыгъары (демек, адамны тутув) тюз санала».

Озокъда, булай ишлерде токъташгъан гьакъны гьакъында хабар юрюлмеге болмас. Эгер оьрде эсгерилген ишлер учун тутулгъан адам, тийишлисин берерсиз деп, оьз багьасын айтмай буса, ону чакъыргъанлар сюйген кюйде тёлемеге бола. Амма къуллукъгъа тутулгъан адам (ишине гиришгенче) оьлюню жувгъаны учун багьасын токъташдырса, битгенде сёйлешинген гьагъын талап этмеге имканлы.

– Садагъаны ачыкъ яда яшыртгъын кюйдеми, нечик бермеге яхшы? Аллагьны ﷻ алдында нечик садагъа артыкъдыр?

– «Мугни аль-Мугьтаж» деген китабында имам Хатиб аш-Ширбини булай яза: «Садагъаны ачыкъдан бергенче яшыртгъын бермеге артыкъ, неге тюгюл шогъар Къуръанны бу аяты гёрсете (маънасы): “Эгер (гьакъ юрекден ва бир затгъа да умут этмейли) ачыкъдан садагъа бере бусагъыз (башгъалар да гёрюп, уьлгю болагъан кюйде) шо яхшы болур. Амма яшырсагъыз (рагьмулу ишигизни башгъалар гёрмейген кюйде) ва пакъыр яшайгъан адамгъа кёмек этсегиз шо дагъы да яхшы болур”» («аль-Бакъара» сура, 271-нчи аят).

Имам аль-Бухари ва Муслим жыйгъан гючлю гьадислени бирисинде айтылагъан кюйде, Есибиз Аршны салкъынында яшыражакъ етти гюп адамланы арасында «…садагъаны, онг къолу бергенни сол къолу билмеген кюйде, яшыртгъын кюйде бергенлер» де болажакъ. Амма Садагъа береген гиши, оьзюню артына тюшмеге болагъан ва уьлгю алмагъа болардай абурлу адамлардан буса, гьажатлылагъа ачыкъдан кёмек этмеге бола. Ол садагъасын башгъалар да шолай этежекге негет булан ва танывлу, макътавлу болар деген умутлары ёкъ кюйде этмеге герек.

– Сынгъан сынташны ярышдырмагъа тарыкъмы яда янгысын салмагъа яраймы?

– Ону кёмеги булан къабурда ким гёмюлген экенни билмек учун сынташ салына. Шолай болгъан сонг, сынташ сынгъан яда эсгиленген буса ону ярышдырма да, янгысын салма да ярай, гьатта яхшы да болур.

Сынташны къабурдагъы адамны баш янында салса яхшы, шолай Пайхаммар ﷺ эте болгъан. Ол эмчек къардашы Усман бин Мазун оьлгенде ону къабуруна уллу таш да салып: «Шону кёмеги булан мен къардашымны къабурун табажакъман ва гележекде ону къырыйында къардашларымны гёмежекмен», – деген.

– Тувгъан яшны башын къыркъып, садагъа гьисапда оьлешмеге алтын яда гюмюш ёкъ буса не этмеге герек?

– Тувгъан яшны еттинчи гюнюне башын юлюмек сюннет. Ондан сонг садагъа гьисапда шо чачны авурлугъуна гёре алтын яда гюмюш оьлешмеге яхшы санала. Шолайлыкъны гьадисде де исбатлай: «Пайхаммар ﷻ Фатимагъа Гьусейинни чачларын чекмеге ва ону авурлугъуна садагъа гьисапда гюмюш оьлешмеге буюргъан болгъан». Гюмюшню орнунда алтынны да оьлешмеге яратыла, неге десе о дагъы да къыйматлы.

Шафии мазгьапны китапларында бу садагъаны янгыз гюмюш ва алтын булан оьлешмеге герекни гьакъында айтыла. Оьзге затлар эсгерилмей. Айтылгъан садагъаны яш тувгъан сонг еттинчи гюн оьлешмеге яхшы деп айтыла, тек ахыр болжал салынмай. Эгер бу сюннет заманында этилмеген буса, яш оьсгенде шону оьзю этмеге бола ва яхшы да болур.

Шолайлыкъда, гюмюш яда алтын ёкъ саялы бу сюннетни этмей къоймагъа себеп ёкъ, демек имканлыкъ болгъанда шону кютмеге яражакъ. Амма бу сюннетни этмей къойгъанны орнунда, ханафи мазгьапгъа гёре гюмюшню яда алтынны багьасында акъча оьлешип къоймагъа да ярар.