сорав-жавап
– Намаз жувунмагъанын унутуп, шо гьалда намаз къылса, огъар шабагъат болурму?
– Намазны заманы чыкъмагъан буса, намаз жувунмагъан кюйде къылынгъан намазны янгыдан къылмагъа тарыкъ. Эгер намазны заманы чыкъгъан буса, намаз жувунмагъан гьалда къылынгъан намазны тёлеп къылмагъа тарыкъ. Шабагъатны гьакъында айта буса, ол адам намаз къылмагъа деп негет тутгъан саялы шабагъат гёрмеге бола. Олай да – азкарлар, зикирлер (демек, намаз жувунмай охулмагъа яратылагъан ишлер саялы) учун шабагъатланмагъа бола.
Намаз жувунмай яда оьзге шартны сакъламай этилген оьзге ибадатгъа да гьукму шу кюйде бола. Масала, пеленче адам киринмеге герекни унутуп, Къуръан охуса, ол янгыз Къуръан охумагъа деп негет тутгъан саялы шабагъатлана. Сыйлы китапны оьзюн охугъан саялы буса, олай адам шабагъат алмай, неге десе Къуръанны янгыз киринген гьалда охумагъа яратыла.
(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Нихаят аль-Мугьтаж»)
– Аллагьдан ﷻ къайры, оьзюнг башгъа бир къыйматлы гёрегенинг булан ант этмеге яраймы? Масала, Пайхаммар ﷺ яда ананг булан ант берив нечик санала?
– Бир-биревлер, дин кюрчюлени яхшы билмейгенликден, Пайхаммарны ﷺ, ананы, экмекни ва шолай башгъаларын арагъа салып ант эте. Амма олар шолай этмеге яхшы тюгюл экенге ойлашмай къоя.
Ислам динге гёре, шолай ант дурус тюгюл ва гьатта, бир-бир алимлер гьисап этеген кюйде, гюнагь иш де бола, неге десе янгыз бир Аллагьны ﷻ аты булан ант этилмеге яратыла.
Есибизни атын, сифатын арагъа салып этилеген ант бу кюйде болмагъа да бола: «Аллагь ﷻ булан ант этемен», «Дюньяланы Еси булан ант этемен», «Жанымны Еси булан ант этемен» ва шолай башгъалары.
Пайхаммарны ﷺ гьадисинде шо гьакъда булай айтыла: «Ким Аллагьдан ﷻ къайры оьзгени арагъа салып ант этсе, шо имансызлыкъгъа тарыр» (аль-Гьаким). Башгъа риваятда буса «…мушрик болур» деп айтыла.
Бу гьадисде айтылагъангъа гёре, Есибизден къайры оьзге булан ант этеген гиши шолай уллу гюнагьгъа тарый, эгер шо антгъа тутгъанын Яратгъаныбызгъа тенг этмеге, Огъар ёлдаш болдурмагъа негет тутгъан буса (шолайлыкъдан Аллагь ﷻ сакъласын – астагъфируллагь).
Оьрде айтылгъан далиллер булан бирче башгъа пикру да бар. Шогъар гёре, Аллагьдан ﷻ къайры башгъаны арагъа салып ант этмек гери урулагъан иш тюгюл, этмесе яхшыларындан санала.
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Гьакъакъ гьисапда эки мал союп, шоланы бирисин оьлешип, экинчисин озюнге къоймагъа яраймы?
– Гьакъакъ соймакъ – Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ агьамиятлы сюннетинден санала.
Бир яш учун эки мал союлгъан буса, садагъа гьисапда оланы бирисинден эт оьлешмек таманлыкъ эте, неге десе шолар экиси де бир адат деп санала. Гьакъакъ булан къурбан союв кёбюсю гьалда ошашлы буса да, бу ерде оланы башгъалыгъы бар.
Гьасили:
Эгер гьакъакъ гьисапда эки мал союлгъан буса, пакъыр яшайгъанлар учун шо малланы бирисинден эт оьлешмек таманлыкъ эте.
Къурбангъа эки мал соя буса, шо эки де малдан пай чыгъартып оьлешине.
(«Хашия аль-Жамал», «Хашия аль-Бужайрами аля аль-Хатиб»)
– Туважакъ уланына Мугьаммат деп ат такъмагъа сёз берген ата, яш тувгъан сонг огъар башгъа ат бермеге боламы?
– Болмай, неге десе ол негетине гёре сёз берген (назру этген) ва сёзюне амин болмагъа герек. Тувгъан уланъяшгъа Мугьаммат деп такъмакъ – сюннет санала, шо гьакъда сёз берилген буса – борч бола. Шо гьакъдагъы гьал Ислам динге къыйышывлу оьзге атлагъа да тие.
(«Хашия аш-Шабрамаллиси аль-Нихая аль-Мугьтаж»)
– Гишини малын бузгъан саялы борчлагъа батгъан эсли чагъындагъы уланына чыгъартылагъан секетни бермеге яратыламы?
– Ата-ананы сакълавундамы-тюгюлмю башгъа тюгюл, тек борчлагъа гирген авлетине кёмек болсун учун чыгъартылагъан секетни бермеге яратыла.
Соравгъа гёре, яшы гишини малын иш этип бузмагъан буса, шо заман секет огъар берилмеге бола. Эгер де пеленче адам гишини малын иш этип бузгъан буса, ол этген ишине гьёкюнюп, товбагъа тюшмеген буса, огъар секет акъча берилмеге ярамай.
Ондан къайры, секет берилеген адамны яшамакъ учун таманлыкъ этеген кюйде харжы болмамакъ шарт санала. Эгер борчдагъы адамны борчун тёлемеге имканлыгъы ва гелими ёкъ буса, шо заман огъар кёмек этилмеге яратыла.
Эгер бочрлангъан адамны борчун тёлемек учун аз-маз акъчасы бар буса, огъар секет янгыз тёлеп болмайгъан яны учун бериле.
(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Мугни аль-Мугьтаж»)
– Адамлар алапасындан гезиги булан яда чёп салып бир-бирине пай берегенлик («къара касса») ярайгъан ишми?
– Белгили йимик, хыйлы загьматчылар ишинде «къара касса» къура. Шону шартлары булан рази болгъан ва «ойнамагъа» сюеген гьар адам айда бир керен «кассагъа» пайын къоша. Эгер «ойнайгъанлар» он бар буса ва гьариси айда бир минг манат къошажакъгъа сёйлешген буса, шоланы бириси къошум гьисапда айда он минг манат алажакъ. Булай алгъанда, гьар ким оьзюню он минг манатлыкъ къошум пайын алгъанча тогъуз минг манатын «салмагъа» герек болажакъ.
Дин якъдан къарагъанда булай ишде гьарам ва гери урув ёкъ.
(«Хашия аль-Къальюби шарх Мингьаж ат-Талибин»)
– Ёлгъа чыгъагъан адамны артындан азан охумакъ ва шо мюгьлетде къыблагъа багъып турмагъа яхшы ишлерденми?
– Гьалал сапаргъа чыгъагъан адамны артындан азан охумакъ яхшы ишлерден санала.
Алимлер гьисап этеген кюйде, азан ва къамат охуйгъанда къыблагъа багъып турмакъ да яхшы ишлерден. Бу ёрав янгыз намаз чакъырагъанда тюгюл, оьзге заманларда да сакъланса яхшы.
Тувгъан яшны онг къулагъына азан, сол къулагъына къамат охуйгъанда да къыблагъа багъып турмакъ да яхшы болур.
(«Ианат ат-Талибин», «Тухфат аль-Мугьтаж», «Хашия аль-Асна»)
– Алывчу алгъан малын гери къайтара буса ёл гьакъны чыгъышларын этмеге герекми?
– Сатыв-алывну дыгъары бузула яда алывчу алгъан малын гери къайтара буса, ол шо малны ерине етишдирмек учун чыгъагъан харжлардан артыгъын этмей.
Эгер де алывчу шо харждан артыгъын этген буса, ол шо артыкъ чыгъышны талап этмеге ихтиярлы.
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
