Сорав – жавап
– Гьакъылбалыкъ чагъына етишмеген яшлагъа намаз башлангъанча да, сонг да межитни биринчи сыдрасында турма яраймы?
– Жамият намаз къылмакъ учун межитге гиргенде биринчи сыдрагъа эргишилеге тизилмек яхшы санала, гьакъылбалыкъ чагъына етишмеген уланлар буса – артындагъы сыдрагъа тизиле, алдагъысы толгъан заманда.
Эгер биринчи сыдраны эсли адамлар толтурмагъан буса, шону гьакъылбалыкъ чагъына етишмеген уланлар толтура. Олар къайда турса да башгъа тюгюл: сыдраны ягъаларындамы яда эргишилени арасындамы.
Эгер гьакъылбалыкъ чагъына етишмеген улан биринчи сыдрада ер тутгъан буса (намаз къылгъанча алда гелип), сонг уллу адам (эргиши) гелсе, янгы гелген гишиге ер бермек учун, бу уланны артгъа чыгъармаса яхшы.
Баянлыкъ:
Оьрде айтылагъан гьукмуда гьакъылбалыкъ чагъына етишмеген яш деп тамйиз чагъына гелген (орта гьисапда, 6–7 йыл болагъан улан) деп англама тарыкъ. Олай яш оьзю ашамагъа, ичмеге, гьажатын битдирмеге бола.
Намаз къылагъан ерни батдырмас деп инамлыкъ ёкъ буса, шо чагъындан гиччи яшланы межитге гелтирмеге къадагъа этиле. Батдырмасгъа инамлыкъ бар буса, гиччи яшланы да межитге гелтирмеге яратыла.
(Имам аш-Ширвани этген баянлыкълар булан «Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Мавлетни йырлап оьтгермеге яраймы?
– Мавлетлерде йырлама ва шиъру охума ярайгъаны-ярамайгъаны гьакъда шариатны гьукмусу оланы маънасына гёре бола. Масала, шиъруда, поэмада Аллагьны ﷻ сифатларыны яда Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ ва, олай да, Яратгъаныбыз ушатар ишлени гьакъында айтыла буса, йыр оьзю де Аллагь ﷻ ушатагъан ишлерден болур.
Шексиз кюйде, мавлетлерде айтылагъан йырлар шо къалипге гире. Шолай болгъан сонг, мавлетде йырламакъ ва шогъар тынгламакъ Аллагь ﷻ ушатагъан ишлерден болур.
(Имам аш-Ширвани этген баянлыкълар булан «Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Табиат балагьны айыбындан бир гишини малы башгъа гишини малына зарал гелтирсе, шону къайтарма герекми?
– Эгер гючлю ел чыгъып яда оьзге табиат гючлени айыбындан пелен адамны къалкъысындан сыныкъ учуп яда там, терек авуп ва шолай башгъа ишлер болса, шону булан бирче адамгъа зарал тийсе, малы бузулса (токътап турагъан машин яда оьзге мал похланса) уьйню еси болгъан шолай ишлер саялы жаваплы тюгюл. Озокъда, уьй къурулушда, терек орнатывда ва шолай оьзге ишлерде нормалар сакъланып этилген буса.
Къурулуш тюз этилмеген яда адамны айыбындан зарал болгъан гезиклерде буса, ол жаваплы бола. Мисал учун, пелен адам гючлю ел бар заманда абзарында яда агъачлыкъда от якъса ва ялын башгъа адамны малына, тереклеге етишип, оланы яллатса, ол айыплы болур.
(Имам аш-Ширвани этген баянлыкълар булан «Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Юхлайгъан адамны уятма яраймы? Юхлайгъан адамны не заман уятма герек, не заман уятма яхшы?
– Уятма герек эгер адам намазны вакътиси гелген сонг, ону къылмай ва заманында турмажакъ деп ойлашып, юхлап къалгъан буса.
Адамны уятмагъа яхшы шу гезиклерде:
1) намаз къылагъан гишини алдында юхлай буса;
2) михрабны ичинде юхлай буса;
3) межитни биринчи сыдрасында юхлай буса;
4) уьюнде янгыз юхлай буса;
5) йыгъылма болардай, къалкъыда юхлай буса;
6) гьаж къылагъан вакътиде Арапа долда юхлай буса;
7) адамны къолларындан май яда эт ийис геле буса;
8) танг къатып, гюн чыкъгъанча юхлай буса, гьатта танг намаз къылгъан буса да, неге тюгюл топуракъ шо гьакъда Аллагьгъа ﷻ кант эте;
9) тиштайпа аркъасында юхлай буса;
10) эргиши бетин къаплап юхлай буса, неге тюгюл булай юху Аллагьны ﷻ ачувун чыгъарта;
11) юхлайгъан адамны тагьажжут намаз къылмагъа деп ва рамазан айда ораза тутгъанча шардангъа уятмакъ яхшы.
(«Хашия аль-Къальюби ва Умайра»)
– Жумагюн киринивню вакътиси къачан башлана? Заманында киринмеге бажарылмагъан буса, тёлеп киринмеге яраймы?
– Жумагюн киринивню вакътиси (сюннет киринив) танг намазны заманы гелгенде башлана ва имам жума намазны «Ассаляму аляйкум ва рагьмутуллагь», деп тамамлагъан сонг бите. Тазалыкъны ва къаркъара янгыртывну артыкъ сакъламакъ учун, жума намазгъа деп уьйден чыкъгъанча киринсе яхшы.
Заманында жума намазны алдында киринмеге бажарылмагъан буса, тёлеп киринмек – этмеге яхшы ишлерден санала. Шону маънасы – бу ишни агьамиятлыгъын инсан англама тарыкъ ва бола туруп къутгъармаса яхшы, неге десе себепсиз бу киринивню къоймакъ яхшы тюгюл.
(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Хашия аль-Бужайрами», «Фатх аль-Муин»)
– Маккада ва Мадинада урласа, шо гюнагьны авурлугъу нечесе керен артагъаны гертими?
– Сыйлы Маккада ва Мадинада этилген гюнагьны авурлугъу нечесе керен арта деген пикру – бусурман алимлени арасында эришивлюк тувдура. Авур тартагъан далиллеге гёре, гюнагьны авурлугъу нечесе керенге артмай.
«Тухфат аль-мугьтаж» деген китапгъа этген баянлыгъында белгили алим Абд уль-Гьамит аль-Ширвани булай яза: «…Сыйлы ерлерде этилген гюнагьны авурлугъу нечесе керенге арта дегени осал пикру деп санала».
– Артындан агь уруп йылайгъан саялы оьлюню такъсырлайгъаны гертими?
– «Тухфат аль-мугьтаж» деген китабында Ибн Хажар аль-Хайтами дейген абурлу алим булай яза: «Адам оьлгенче де (бу масъалада алимлени арасында хилап ёкъ), оьлген сонг да ол саялы йылама ярай».
Арты булан Ибн Хажар булай эсгере: «Оьлюню артындан ону макътавлу хасиятларын эсгерип йылама къадагъа этиле (масала, агьлюсю, хоншулары учун яхшы болгъанын айтып). Олай да, оьлюню макътап, йыламаса да, тек улуй туруп тавуш этмеге ярамай».
«Тёшюне уруп, опуракъ йыртып, чачын яйып яда юлкъуп, уьстюн алышдырып, гьамангъысын къоюп, башгъа опуракъ гийип, къайгъысын гёрсетме гери урула».
«Къардашлары яда ювукъ адамлары йылагъан яда оьзге яман ишлер этген саялы оьлюню такъсырламай. Оьлюню такъсырлай деп айтылагъанны маънасы (артындан улуй яда агь уруп йылагъан саялы), кёбюсю алим гьисап этеген кюйде, оьлю васиятында шолай этмесин деп айтмагъан саялы бола. Бир-бир алимлер айтагъангъа гёре, оьлюню такъсырлажакъ, эгер ол сав заманында шолай этмесин деп ачыкъ этмеген буса. Неге десе бир зат да айтмай къоймакъ (артындан улумасын, агь урмасын деп) шогъар ёл къойгъанда йимик санала. Шо саялы бу масъалада тюрлю пикрулар бар экенге, сакъ болса яхшы ва къардашларына оьзюню артындан улумасын, агь урмасын деп билдирме арив болар».
