Сорав – жавап

– Гьар тюрлю ерде гёмерлик булан байлавлу башгъа-башгъа адатлар барны гёребиз. Шоланы бириси – къыркъы ва элли экиси, деп къабурну уьстюнде Къуръан охув, дуа этив. Шолай этмеге яратыламы?

– Оьлю учун ону къубуруну уьстюнде де, ариден таба да Къуръан охумакъ яратыла ва яхшы иш деп де санала. Амма къыркъы ва элли экиси, деп шогъар байлап Къуръан охумакъ этмесе яхшы ишлерден санала. Борчлар къоюп гетген оьлюню акъчасындан алынып, шо иш этиле буса, гьатта гьарам да бола.

«Риязу ссалихин» деген китабында имам ан-Навави имам аш-Шафиини бу сёзлерин гелтире: «Къуръан охуйгъанлар Есибизден алагъан яхшылыкъланы оьлю де алсын учун, оьлюню къырыйында да, ону къабуруну уьстюнде де Къуръан охумакъ яхшы ишлерден санала. Сыйлы Китап оьр даражада экенге, олар Къуръанны савлай охуса, дагъы да яхшы болур».

Адамлар къыркъын айры гюн гьисапда белгилемек мурат булан жыйылып, Къуръан охума сюе буса, шафии мазгьапны белгили алими Сулейман аль-Жамаль «Аль-Мангьаж ат-Тулаб» деген китапгъа этген баянлыгъында булай яза: «Олай да, сёгюлген янгы ишлерден ва этмесе яхшы ишлерден (макрух) саналагъанланы бириси – оьлюню къыркъын белгилемек».

Бу иш гьарам саналма да бола, эгер шо ишлер учун борчлар къоюп гетген оьлюню акъчасындан алып харжлана яда шолайлыкъдан не йимик буса да зарал чыгъа буса да».

– Биревлер къабурну уьстюне яшыл от чача. Шо не учун этиле ва шолай этмеге далил бармы?

– Ибн Аббас етишдирген гьадисде айтылагъан кюйде, Пайхаммар ﷺ эки къабурну къырыйындан оьтюп барагъанда: «Гьакъ кюйде, шундагъы экевню авур гюнагьлар саялы къыйнай. Сиз шо гюнагьланы сан да гёрмейсиз. Бириси сувъяравундан сонг тазаланмай болгъан. Экинчиси – айтды-къуйтду яйып юрюген», – деген. Шолай деп айтып, ол пальма терекни бутагъын гелтиртген. Сонг эки бёлюп, эки де къабурну уьстюне орнатгъан. Огъар: «Гьей Расулуллагь ﷺ, шолай неге этдинг?» – деп сорагъанда, Пайхаммар ﷺ: «Шу бутакълар къуругъанча оланы гьалы енгил болажакъгъа умут этемен», – деп жавап берген (аль-Бухари).

«Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында белгили алим Ибн Гьажар булай яза: «Пайхаммарны ﷺ гьакъ гьадисине гёре, къабурну уьстюне яшыл бутакъ салмакъ яхшы, неге тюгюл бутакъны тасбигьи (Аллагьны ﷻ эсгерип этилеген зикир) оьлюню къабур къыйынлыкъларын енгил эте. Яшыл бутакъны тасбигьи къуругъан бутакъныкинден эсе къолай, неге десе яшыл бутакъ сав санала».

Арты булан Ибн Гьажар булай къоша: «Пикру алышдырывну натижасында гелген пикругъа гёре, ону (яшыл бутакъны) тайдырмакъ гери урула, неге десе оьлюге байлавлу низамгъа къаршы чыгъа.

Амма авур тартагъан пикругъа гёре, къуругъан бутакъны тайдырмакъда гери урув ёкъ, неге десе оьлюню огъар ихтияры шо бутакъ къуругъан сонг бите. Шо саялы айтылагъанда яшыл бутакъ эсгериле, неге тюгюл Пайхаммар ﷺ къабур азаплар бутакъ къуругъанча енгил болажакъ деп англатгъан».

Гьасили:

Мундан англашылагъан кюйде, къабурну уьстюнде яшыл оьсюмлюклер яратылгъан ва яхшы да дюр. Амма бусурман тюгюллеге ошамас учун, къабурну уьстюне гюллер салып айланма тарыкъ тюгюл.

– Къатын башдан гетген, тайышгъан эри булан айрылмагъа ихтиярлымы, олай да узакъ заман комадагъы эри булан да?

– Эгер эрге чыкъгъанча эри башдан тайышгъан экенин (мажнун) къатын билмей яда уьйленген сонг ол шолай болгъан буса, къатын шондан айрылмагъа ихтиярлы. Шо башдан тайыв даим, сийрек, гьатта бир аз мюгьлетге сама бола буса да башгъа тюгюл. Къатын шолай эринден айрылмагъа толу ихтиярлы, гьатта шо аврув къолай этилегенге де къарамайлы.

Комагъа тюшген ва докторлар ол бир заманда да шондан чыкъмажакъ деп айтагъан эр булан да гьал шо кюйде. Амма докторлар заман гетип ол шо гьалындан чыгъажакъ деп айта буса, къатын шондан айрылмагъа ихтиярлы тюгюл.

Эгер къатын шо ихтиярындан пайдаланмагъа сюе буса, ол шо гьакъда билгендокъ ерли имамны кёмеги булан бу масъаланы чечмеге бола.

– Баракалла билдирмек, сыйламакъ учун яда теренден гьюрмет этмек булан абурлу биревню къолун оьпмеге яраймы?

– Оьзюню сыйлылыгъы, тазалыгъы, къатты иманы, оьр къылыгъы, адам арадагъы абурлугъу булан танывлу ва олай да уллу чагъындагъы яда илмусу бар адамны (алим, муаллим) гьюрметлемек, сыйламакъ мурат булан къолун, башын оьпмек яхшы ишлерден санала (сюннет). Эсгерилген инсанлар гёрюнгенде эре турмакъ да яхшы.

Бу кюйдеги гьюрметни ата-анагъа да этмеге яхшы.

Амма оьрде айтылгъан хасиятлагъа къыйышмайгъан адамгъа шолай абурлукъ этмеге яхшы тюгюл. Айрокъда шолай этмеге ярамай дюньялыкъ ишлер учун бай, гьаким, гючю бар адамлагъа. Шолай адамланы энкейип гьюрметлемек, гьатта салам берегенде баш иймек де оьтесиз яхшы болмас.

– Садагъаны ачыкъ яда яшыртгъын бермеге яхшымы? Аллагьны ﷻ алдында нечик садагъа артыкъдыр?

– «Мутни аль-Мугьтаж» деген китабында имам Хатиб аш-Ширбини булай яза: «Садагъаны ачыкъдан бергенче яшыртгъын бермеге артыкъ, неге тюгюл шогъар Къуръанны бу аяты гёрсете (маънасы): “Эгер (гьакъ юрекден ва бир затгъа да умут этмейли) ачыкъдан садагъа бере бусагъыз (башгъалар да гёрюп, уьлгю болагъан кюйде) шо яхшы болур. Амма яшырсагъыз (рагьмулу ишигизни башгъалар гёрмейген кюйде) ва пакъыр яшайгъан адамгъа кёмек этсегиз шо дагъы да яхшы болур” («Аль-Бакъара» сура, 271-нчи аят)».

Имам аль-Бухари ва Муслим жыйгъан гючлю гьадислени бирисинде айтылагъан кюйде, Есибиз Аллагь Аршны салкъынында яшыражакъ етти гюп адамланы арасында «…садагъаны, онг къолу бергенни сол къолу билмеген кюйде, яшыртгъын кюйде бергенлер» де болажакъ.

Амма садагъа береген гиши, оьзюню артына тюшмеге болагъан ва уьлгю алмагъа болардай абурлу адамлардан буса, гьажатлылагъа ачыкъдан кёмек этмеге бола. Ол садагъасын башгъалар да шолай этежекге негет булан ва танывлу, макътавлу болар деген умутлары ёкъ кюйде этмеге герек.

– Сынгъан сынташны ярашдырмагъа яда янгысын салмагъа яраймы?

– Сынташ салына ону кёмеги булан къабурда ким гёмюлген экенни билмек учун. Шолай болгъан сонг, сынташ сынгъан яда эсгиленген буса ону ярышдырма да, янгысын салма да ярай, гьатта яхшы да болур.

Сынташны къабурдагъы адамны баш янында салса яхшы, шолай Пайхаммар ﷺ эте болгъан. Ол эмчек къардашы Усман бин Мазун оьлгенде ону къабуруна уллу таш да салып: «Шону кёмеги булан мен къардашымны къабурун табажакъман ва гележекде ону къырыйында къардашларымны гёмежекмен», – деген.