Сорав – жавап

Сорав – жавап

– Бирт де намаз къылмагъан къызны къатын этип алмагъа яраймы?

– Инг башлап ол къыз не саялы намаз къылмайгъанны билмеге тарыкъ. Эгер ол намаз къылмагъа тарыкъ тюгюл, деп айта буса яда намазны бир-бир рукнуларын инкар эте буса (шо рукнулагъа гёре алимлер бир пикруда буса), шолай тиштайпа имансыз деп санала. Шолай къыз булан уьйленмеге ярамай.

Амма къызьяш эринчеклиги саялы намаз къылмай, тек намаз борч экенге мюкюрлюк эте буса, шолай къыз булан уьйленмеге ярай. Бола туруп иманы къатты къызны алмакъ, озокъда, яхшы.

(«Фатава аль-Курди»)

– Йиберген гюнагьлары саялы, уьйлене турагъанда товба этген улан, къатын алагъан таза къыз булан тенг саналамы?

– Бу масъалагъа гёре алимлени арасында хилаплыкъ бар. Имам Ибн Гьажар аль-Хайтами гьисап этеген кюйде, товба этген пасыкъ (нечестивец) таза къызгъа тенг бола товбасындан сонг бир йыл гетип. Зина гюнагь этген пасыкъ буса, таза къызгъа бирт де тенг болмас.

Имам ар-Рамли ойлашагъан кюйде, пасыкъ гиев товба этген мюгьлетден тутуп, таза къызгъа тенг бола, гьатта гюнагьы зина булан байлангъан буса да.

(«Фатава аль-Курди»)

– Умра къылмагъа негет этмеген гьалда Сауд Арабстандагъы Жидда шагьаргъа, масала, иш къуллугъу болуп гелген адам, тек сонг умра къылмагъа сюйсе, умрагъа негетин Жиддада этмеге герекми яда оьзюне гёрсетилген микатгъа (гьаж ва умра къылмакъ учун, башланагъан шариат булан гёрсетилген ер) къайтып бармагъа тарыкъмы?

– «Асна аль-Маталиб» деген китабында шейх уль-Ислам Закария аль-Ансари булай яза: «Маккагъа барагъан ёлда микатдан оьтген гиши, тек Гьарамдан (аль-Гьарам деген межитни айланасындагъы топуракъ) оьтмеген ва ону мурады гьаж ва умра булан байланмагъан, башгъа ишлеге гёре бу якълагъа гелген буса, тек сонг гьаж яда умра къылмагъа сюйсе, шо негет ону оюна гелген ер шону учун микат саналажакъ. Гелген ерине иш этип къайтып, микатгъа бармагъа огъар тарыкъ тюгюл».

Амма пелен гиши Гьарамны топурагъына умра яда гьаж къылма деп тюгюл, башгъа муратлагъа гёре, етишип гелген ва гелген еринде гьаж яда умра къылмагъа сюйсе, ону учун шо ой гелген ер микат саналмажакъ. Ол адам Гьарамны топурагъындан ари чыгъып, башгъа ерде умрагъа яда гьажгъа негет этмеге тарыкъ болажакъ.

(«Асна аль-Маталиб», «Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Тамйиз чагъына етишмеген яш саялы, умрагъа яда гьажгъа негетни ким этмеге тарыкъ?

– Адам гьакъылбалыкъ чагъына яда тамйиз вакътисине етишмек (яш оьзю ашамагъа, ичмеге, гьажатын битдиргенде оьзю жувунмагъа болагъан вакътиси) гьаж яда умра къылмакъ учун борч шартлардан саналмай. Яшны (уланны, къызны) гьатта ол къучакъдагъы нарыста яда гьакъылдан тайышгъанны (жин бийлеген буса да) гьажы ва умрасы къабул этиле деп санала. Ёлда огъар къайюмлукъ (опека) этеген яда шогъар ихтияр берген гиши негетни ол саялы эте. Къырыйында атасы бар замнда, яш саялы негетни уллата этмеге герекмей.

Атасы ёкъ заманда яшы учун анасы этген негетни гючю бар деп санала (действительный). Олай да, яшны атасы къатынына (яшны анасына) ихтияр берсе, шо заманда да ана яшы учун негет этмеге бола. Къайюм яш саялы яда гьакъылдан тайышгъан адам учун шу кюйде негет эте: «Мен авлетимни (уланым /къызым, атын айтып) гьажгъа (умрагъа) гирген этдим».

Къайюм негет этегенде яш яда гьакъылдан тайышгъан адам ону янында, шо ерде болмакъ борч тюгюл. Къайюм олар саялы негет этип, оланы башгъа адам булан гьажгъа (умрагъа) йибермеге бола. Олай да, къайюм тамйиз чагъына етишген яш саялы да негет этмеге бола. Эгер къайюм ихтияр берсе, шо чагъындагъы яш негетни оьзю этмеге де бола, тек къайюм ихтияр бермей туруп, ону негетини гючю ёкъ.

Эгер яш яда гьакъылдан тайышгъан адам саялы къайюм гьаж ва умра адатланы оьзю этсе, шолай ишлер къабул этилмей – яшны яда гьакъылдан тайышгъан адамны таваф этмек учун (Каабаны айланыв), саъю этмек учун (Сафа ва Марва тёбечиклени арасындагъы юрюв), Арапат долда турмакъ учун, Муздалифада, Минада ва шолай башгъа ерлерде оьзю булан юрютмеге герек. Къайюм олар саялы гьажгъа (умрагъа) гиришеген сюннет намазны ва таваф учунгъу сюннет намазны да къыла.

(«Мугни аль-Мугьтаж»)

– Пелен гьайванны сояжакъман, деп сёз берилген буса (назру), шону орнунда башгъасын соймагъа яраймы?

– Эгер кимесе бирев къурбанлыкъгъа пелен къойну сояжакъман, деп айтып, тек мекенлисин белгилемеген буса, шону орнундан артыгъын соймагъа бола. Масала, оьгюзню. Эгер инсан къурбанлыкъгъа къайсы къойну сояжагъын айырып, мекенли белгилеген буса, ол лап шо малны соймагъа герекли. Неге десе, назругъа негет этилген мюгьлетден тутуп, шо мал ону еслигинден чыгъа.

Эгер назру булан белгиленип сайлангъан гьайван, бир-бир себеплеге гёре къурбанлыкъгъа къыйышмайгъан болса, шону орнунда башгъасын соймагъа яратыла.

(«Аль-Мажму» – шарх «Аль-Мухаззаб», «Мугни аль-Мугьтаж»)

– Оьлюню малы не меселде пайлана?

– Оьлген гишиден сонг къалгъан мал шу кюйде пайлана:

1. Оьлген адамны оьзюне тиймейген (башгъаланы) малы болмагъа бола; шону къайтармагъа тарыкъ, масала, борчгъа алгъан акъчасы.
2. Оьлюню малындан гёмерликге харж чыгъарыла (эрдеги къатындан къайры, ону гьайын эри этмеге тарыкъ. Шолай къатынны гёмерлик харжлары эрине салына).
3. Оьлюню бары да борчларын къайтармагъа герек. Есибиз Аллагьны ﷻ алдындагъы борчларындан башламагъа герек.
4. Оьлюню васиятын кютмеге тарыкъ.
5. Къалгъан мал оьлюню варислерини арасында пайлана. Варислени гезигин бузмай пайлама тарыкъ.

(«Мугни аль-Мугьтаж»)

– Къурбанлыкъгъа не гьайван соймагъа ярай?

– Къурбан гьисапда бир йыл болагъан къойну (эркегин яда тишисин) соймагъа ярай, эгер алдындагъы тишлери сав буса. Эгер тишлери тёгюлген буса, бир йылдан гиччи гьайван да яратыла.