Сорав – жавап

– Къардашы оьлгенде яслы турмакъ нече гюн гёрсетиле?

– «Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында Ибн Гьажар аль-Хайтами булай яза: «Тиштайпагъа (эрдегисине де, эрге бармагъанына да) оьлген къардашына яда ят эргишиге гёре (шо эргишиге ол исси гьислер сезмейгенге шекликлер тувмай буса) уьч гюнден артыкъ яслы турмакъ (траур) гёрсетилмей. Эри оьлген къатындан къайры, ол эри саялы дёрт ай он гюн яслы турма герек».

«Эсгерилген болжалдан артыкъ яслы турмакъ гери урула, неге десе шолайлыкъ, Пайхаммарны ﷺ гьадисине гёре, Есибиз гёрсетген къадарны ушатмайгъанлыкъ бола».

– Секет чыгъармакъны заманы гелген сонг, шону бир гесек вакътиге артгъа теберме яраймы?

– Секетни (закят) заманында чыгъармакъ – динибизни кюрчюлеринден. Динибиз къабул этердей уьзюрю себеп ёкъ заманда шону артгъа тебермек буса – авур гюнагьлардан.

«Аз-Заважир» деген китабында Ибн Гьажар аль-Хайтами булай яза: «Авур гюнагьланы юз йигирма еттинчиси ва юз йигирма сегизинчиси – секет чыгъармайгъанлыкъ ва секет чыгъарма борч болгъан замандан сонг, шариат къабул этердей уьзюрю себепсиз шону артгъа тебермек».

Ибн Гьажар шо гьакъда Пайхаммарны ﷺ бу гьадисин гелтире: «Секет мал булан къошулмас, шону батдырмай туруп» (аль-Байгьакъи). Шону булай англама тарыкъ: секетни заманында тёлемей малда къойса, шо секет шексиз кюйде бары да малны бузар.

Арты булан Ибн Гьажар булай айта: «Ай рузнама булан (354–355 гюн) йыл битгендокъ, шоссагьат секет тёлемек борч санала, шону учун имканлыкъ бар буса. Шо имканлыкъ бу уьч шарт бар заманда тувулуна: мал да болмакъ, секет алма тийишли адам да болмакъ. Шо вакътиде секет тёлейген гиши агьамиятлы дин яда дюньялыкъ иш булан машгъул тюгюл мюгьлет болмагъа тарыкъ. Масала, ол аш ашайгъан яда киринеген вакъти тюгюл буса. Амма секет тёлевню артгъа теберме ярай, эгер ол къардашы, хоншусу, секетге бек тийишли, Аллагьдан ﷻ бек къоркъагъаны гелерге къарай буса ва шо гелме гереклилени секетге ихтияры бар буса. Шону булан бирче, секетге лайыкълы къырыйындагъы адамлар шо секетге артыкъ гьажатлы тюгюл буса».

– Гьаж къылагъан гишиге гёзелдирик къолламагъа, сагьат юрютмеге, юзюк такъмагъа, бетине медицина маска салмагъа яратыламы?

– «Нихаят аль-Мугьтаж» деген китабында имам ар-Рамли булай яза: «Гьажны ва умраны вакътисинде эргишиге башыны бир гиччи гесегин де япмагъа гери урула. Башын япмагъа гери урула, эгер шо зат баш япмакъ учун этилген буса. Масала, башына бёрк ва шолай оьзгени гиймеге ярамай». «Башын япмакъ учун этилмеген оьзге зат булан баш япмагъа гери урулмай. Масала, башына байлав гьисапда генг тюгюл йип байлама ярай. Олай да, башны япмас учун деп тюгюл гезикде челтир (корзина) салма да ярай. Амма челтирни баш япмакъ учун деп сала буса, шолай этмеге ярамай ва шолай этген саялы къоду (штраф) тёлеме тарыкъ бола». «Эгер гьаж къылагъан эргиши башындагъы яраны бинт булан байлагъан буса, огъар къоду тёлемеге тарыкъ, тек гюнагь деп саналмай, къаркъараны башгъа ерлерине буса башгъача къарала. Гьаж къылагъан гишиге юзюк такъмагъа къадагъа этилмей».

«Эргишиге башын япмагъа ярамайгъанда йимик, къатынгишиге бетин япмагъа гери урула. Огъар бетине себепсиз кюйде вуаль салып бетин яшырма ярай, эгер шо вуаль бетине тиймежек буса. Эгер шо вуаль къатынгишини бетине тийсе ва ол шону шоссагьат тайдырса, къоду салынмай. Амма шоссагьат тайдырмаса, гюнагь да бола, къоду да салына. Къатынгиши башына да, къаркъараны оьзге ерине де тигилген гьамангъы опуракъ гиймеге ихтиярлы, къолгъаплардан къайры. Амма къолну аяларын къолгъаплар булан яшырма гери урула буса да, оьзге зат булан яшырма чы яратыла».

Гьасили:

Оьрде айтылгъанлардан шулай гьасиллер чыгъарма бола.

Эргишилеге де, къатынгишилеге де гёзелдирик къоллама яратыла. Шо саялы къоду салынмай, неге десе шолар нени буса да яшырмакъ учун тюгюл, гёрмеге кёмек этсин учун къоллана.

Эргишилеге де, къатынгишилеге де къолунда сагьат юрютмеге, бармагъында юзюк такъмагъа яратыла ва шо саялы къоду да ёкъ.

Эргишилеге башындагъы ярасын, къатынгишилеге буса, бетиндеги ярасын бинт булан байламагъа ва олай да лейкопластырь къолламагъа яратыла. Шолайлыкъ булан олар къоду тёлемеге герек болса да, гюнагь этген деп саналмай. Къаркъараны оьзге санларына бинт байлама, лейкопластырь ва шолай башгъаларын къолламакъ яратыла ва къоду тёлемеге тарыкъ тюгюл.

Тарыкъ болгъанда къатынгишилеге бетине медицина маска салма ярай, гюнагь деп саналмай, тек къоду тёлемеге чи герек. Эргишилеге буса, тарыкъ тюгюл заманда да бетине маска салмагъа яратыла ва шо саялы къоду да тёленмей, гюнагь да саналмай.

– Намаз къылагъанда аякъланы нечик салса яхшы санала?

– «Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында Ибн Гьажар аль-Хайтами шо гьакъда булай яза: «Намаз къылагъанда аякъланы арасындагъы аралыкъ бир къарыш (пядь) болмакъ яхшы. «Аль-Анвар» деген китабында аль-Ардабали дейген белгили алимни пикрусуна гёре буса, аякъланы аралыгъы дёрт бармакъны оьлчевюнде болма тийишли. Шо пикру булан биз рази тюгюлбюз. Неге десе, бизин алдагъы алимлерибиз айтгъан кюйде, сужда къылагъан вакътиде эки де аякъны арасындагъы аралыкъны бир къарыш чакъы кюйде сакъласа яхшы».

Имам Абдулгьамит аш-Ширвани шогъар этген баянлыгъында булай эсгере: «Мунда «къарыш» дегенде намаз къылагъан гишини къарыш оьлчевю гьисапгъа алынмай, мунда къолланып гелген орта гьисапдагъы къарыш айтыла (24–25 сантиметр). Шогъар далил – къияс (аналогия). Шо къиясгъа гёре, сужда къылагъанда аякъланы аралыгъы бир къарыш болмакъ яхшы санала». Намаз къылагъан гишини эретургъан вакътисинде аякъланы аралыгъы не оьлчевде болма гереклиги етишмеген. Суждадагъы заманда аякъланы аралыгъы не даражада болмагъа гереклиги етишген ва шогъар гёре къияс этилген.

Арты булан Абдулгьамит башгъа алим, Мугьаммат ар-Рамли айтгъан бу сёзлени гелтире: «Аякъланы бир-бирине бек ювукъ салма яхшы тюгюл. Олай да, аякъланы бирисин алгъа чыгъартып, бир гьыз булан салма да яхшы тюгюл».

– Жума намаз саналамы, эгер янгыз ахырынчы ракаатгъа етишмеге болгъан буса?

– Жума намазгъа муъмин етишген деп санала, эгер ол экинчи ракаатдагъы рукугьну имам булан этген буса. Шолай гезикде гечикген адам, имам салам берген сонг туруп, къалгъан экинчи ракаатны къыла. Ан-Насаи етишдирген гьадисде шо гьакъда Пайхаммар ﷺ булай айтгъан деп бар: «Ким жума намазны бир ракаатын къылгъан буса, шогъар етишген». Эгер де пеленче гиши имам булан бирче экинчи ракаатдагъы рукугьгъа етишмеге болмагъан буса, имам салам берген сонг туруп, ол дёрт ракаатлы тюш намаз къыла. Шолайлыкъ булан, ол дёрт ракаат тюш намаз къылса да, негетине гёре, жума намаз къылгъан деп санала.