Сорав–жавап

– Яш йылай буса, намазны бёлмеге яраймы?

– Борч (фарз) намазны бёлмек де, сюннет намазны бёлмек де айрыча гьукмуну талап эте, оланы къарары бир йимик тюгюл. Уьзюрю себеп болмай туруп, борч намазны бёлмеге къадагъа этиле.

Есибиз Аллагь ﷻ Къуръанда эсгерип, этеген ишни бёлмеге гери ура (маънасы): «Гьей, иманы барлар! Аллагьгъа ﷻ бойсыныгъыз, Пайхаммаргъа ﷺ бойсыныгъыз ва этеген ишлеригизни натижасыз этмегиз» («Мугьаммат» деген сура, 33-нчю аят).

Амма уьзюрю себеп бар заманда, масала, малдан къуру къалмагъа къоркъунчлукъ тувагъанда борч намазны да бёлмеге яратыла. Эгер намаз къылагъан гиши оьзюне яда къырыйындагъы адамгъа къоркъунчлу гьал тувагъанны гёре буса, мисал учун, сокъур гишиге багъып йылан сюйкелип геле яда ярны ювугъуна етишген нарыстаны гьис эте буса, ол намазын бёлмеге борчлу.

Сюннет намазны бир себепсиз де бёлмеге ярай, тек себепсиз шону да бёлмеге яхшы тюгюл.

Оьрде айтылгъандан англашылагъан кюйде, яшны яшавуна къоркъунчлу гьал тувмагъан буса, ол йылайгъан саялы борч намазны бёлмеге ярамай. Сюннет намазны къылагъанда буса, яш йылайгъан саялы, бёлмеге яратыла.

Баянлыкъ:

Амма борч намазны чалт къылып битдирмеге де ярай. Шо гьакъда Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ гьадисинде булай айтыла: «Гьакъ кюйде, намазгъа турагъанда, мен шону узакъ къылмагъа сюемен, тек яш йылайгъанны эшитсем, шону енгил этемен, неге десе яшны анасын талчыкъдырмагъа сюймеймен».

– Бусурман атадан бусурман тюгюл уланына ону варислик малы (ирс) къалмагъа боламы, олай да бусурман тюгюл атадан бусурман улангъа?

– Варислик мал берилмес учун бир-нече себеп бар. Шо мал атаны, уллатаныки ва шолай башгъаныки буса да башгъа тюгюл. Шолай себеплени бириси – капирлик: варислик береген яда алагъан пеленче имансыз буса. Шолайлыкъ булан, варисни еси бусурман адам бола туруп, тек варис (агъасы, иниси, уланы, къатыны ва шолай башгъасы) имансыз буса, иманы ёкъ варис бир зат да алмай. Шо кюйде, варисни еси имансыз буса да (масала, атасы бусурман тюгюл буса), шону бусурман варислерине ону малындан бир зат да тиймей.

Динни къойгъан адамдан да варислик алынмай. Шо кюйде, варис динни къойгъан буса, огъар да бусурмандан варислик гелмей, гьатта мал еси оьлюп, ол шоссагьат Ислам динге къайтгъан буса да.

Булайлыкъгъа далил гьисапда алимлер Усама ибн Зайд етишдирген гьадисни гелтире. Шогъар гёре, Пайхаммар ﷺ булай айтгъан болгъан: «Бусурманлар имансызны малын варисликге алмай ва имансыз да бусурманны малын варисликге алмай» (аль-Бухари, Муслим).

Баянлыкъ:

Динни къойгъан адамны варислик малы бусурманланы ортакъ ишине харжлана, масала, межитлер къурувгъа, ёл этивге, сув тартывгъа.

Эгер экиси де (варис еси ва варислик алажагъы) имансызлар буса, олар варисликге ихтиярын тас этмей.

(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Хашия аш-Ширвани», «Нихаят аль-Мугьтаж»)

– Къатыны тилеп, эри къыячалап кюйде айтылагъан айрылывну сёзлерин айтгъан. Шолай айрылывну

гючю бармы?

– Айрылывну белгилейген къошум гьаллар, къыячалап айтылгъан айрылыв сёзлени тувра айтылгъанларына айландырмай. «Сен магъа къатын тюгюлсен» деген ва шогъар ошашлы сёзлер айрылывну къыячалап айтылгъанларына гьисаплана ва айрылыв толу болмакъ учун тийишли негет болмагъа тарыкъ. Къатын эрине айрылывну бермеге тилегенлик, къыячалап айтылгъан сёзлени тувра айтылгъанларына ва негетсиз гьисапгъа алмагъа ярайгъанларына саналмай.

Амма айрылыв булангъы масъала гьар гезикде айрыча къаралмагъа тийишли. Шо саялы бу айрылыв масъаланы ерли имам булан чечмеге тарыкълы болажакъ.

(«Фатх аль-Муин»)

– Сатыв-алыв этилегенде багьасына сёйлешмек этмеге яхшы (сюннет) ишлерденми?

– Ибн Умар этегенде йимик, сатыв-алывну заманында багьасына сёйлешмек (торговаться) макътала. Ол бек чомарт адам болгъан ва нени буса да сатып алагъанда, гьайт этип багьасына гёре сёйлешив юрюте болгъан. «Шолай неге этесен?» – деп сорагъанда, ол: «О дюр мени гьакъылымны белгиси», – деп жавап берген. Шолайлыкъ булан ол алданмакъдан сакълана болгъан. Амма шону булан бирче, сатывчуну: «Учуз бер», – деп инжитмесе яхшы, айрокъда сатылагъан мал ибадат булан байлавлу буса (къурбан алына ва шолай оьзге гезиклерде). Оьз гезигинде сатывчу да рагьмулукъ этип, багьасындан тайдырса, яхшы болур, гьатта шо гьакъда оьзюне тилемесе де.

Токъташгъан гьадисде шо гьакъда булай айтыла: «Сатагъанда, алагъанда ва борчун къайтармагъа тилейгенде рагьмулукъ гёрсетеген адамгъа Аллагьны ﷻ рагьмусу болсун» (аль-Бухари).

Бу гьадисге баянлыкъ эте туруп, Ибн Гьажар аль-Аскаляни булай яза: «Шо сёзлер булан Расулуллагь ﷺ сатыв-алывда чомартлыкъгъа ва рагьмулукъгъа, яхшы къылыкълы болмагъа, сатывчуну гёнгюн бузардай, учуз бер деп къаныгъып къалмакъдан сакъланмагъа чакъыра».

(«Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Гьакъылбалыкъ болмагъан ва ишлемеге бажармайгъан адамны малындан секет чыгъарыламы?

– Гьакъылбалыкъ болмагъан ва ишлемеге бажармайгъан адамны малындан да, оьзгелерден йимик, секет чыгъарыла. Олай да, петер сагь (закят уль-фитр) ва ону топурагъындан алынгъан мол тюшюмюнден де секет чыгъарыла. Секетни ол адамны къайюму (опекун) чыгъармагъа герек.

Эгер малдан заманында секет чыгъарылмагъан буса, ол адам гьакъылбалыкъ чагъына етишгенде ва сав болгъанда, оьтген заманны да гьисапгъа алып, олчевюне гёре, тийишли секетин чыгъармагъа тарыкъ бола.

(«Мугни аль-Мугьтаж», «Равдат ат-Талибин»)

– Къаркъараны ябылмагъа герекли еринден намаз къылагъанда опуракъдан таба тюк гёрюнсе, намаз бузуламы?

– Белгили йимик, намаз къабул болмакъ учун аврат ерни къаркъара гёрюнмейген къумач япмагъа герек. Эргиши учун ябылмагъа герекли ер – гиннигинден тобукъларыны арасындагъы ер, къатынгишилер учун – бетинден ва къолларыны аясындан къайры оьзге бары да ери.

Эгер намаз къылагъанда ябылмагъа герекли ерден опуракъдан таба бир тюк чыгъып гёрюнсе де, намаз къабул болмай, неге десе тюк авратгъа санала ва шону да, гённю йимик, яшырмагъа тарыкъ.

(«Канз ар-Рагибин», «Хашия аль-Къальюби»)