Сорав – жавап

Сорав – жавап

– Оьзюню орнунда мал алмакъ учун башгъа адамны вакил этмеге деп алывчу сатывчугъа тилемеге боламы?

– Малын алмакъ учун башгъа адамны тапсын деп алывчу сатывчуну вакил этмеге бола. Масала, кимесе бирев башгъа шагьарда машин ала ва шо машинни шо шагьарда сатма да сюе буса, ол (алывчу) машинин алсын деген къуллукъну (кабз) башгъа адамны тапмакъны сатывчугъа тапшурмагъа бола. Ондан сонг машинин сатып алгъан сатывчугъа, сатывну да тапшурмагъа бола. Демек, оьзюню орнунда сатыв-алыв дыгъарны юрютмекни тапшура. Амма машинин къабул этмек деген куллукъну алывчу сатывчугъа тапшурмагъа болмай.

(«Тухфат аль-Мугьтаж» ва «Хашия аш-Ширвани»)

– Алынгъан мал алывчуну къолуна тюшюп битгенчакъы заманны ичинде шогъар ким жаваплыдыр? Эгер алынып битген сонг, сатывчуда да къалып, шо мал бузулуп къалгъан буса?

– Эгер инсан пелен мал алып, тек къолуна етишип битмеген кюйде, алынгъаны сатывчуда къалагъан вакътини ичинде бузулуп къалса, сатыв-алыв дыгъар бузула ва сатывчу алывчугъа толу гьагъын къайтармагъа герек. Масала, пелен гиши гьариси он минг манат гелеген бир-нече къой сатып ала. Сёйлешип, гьагъын да тёлей ва бир айдан оланы алажакъ бола. Алывчуну къолуна тюшгенче шо къойлар гьар-тюрлю себеплеге гёре оьлюп къалса, сатывчу алывчугъа бары да акъчасын къайтармагъа герек, неге десе олар алывчуну ихтиярна толу кюйде тюшюп битмеген.

Сатыв-алыв этилип битген сонг, алынгъан мал алывчуну еслигине толу кюйде чыкъгъанлыкъ малны оьзюнден гьасил бола: бир ерден тербенмейген малмы (недвижимость) яда еринден тербетип болагъанымы деп. Малны къолдан къолгъа бермеге бажарылагъаны буса, мал алывчуну къолуна берив булан белгилене.

Еринден тербетмеге болмайгъан мал буса (топуракъ, бав, уьй ва шолай башгъалары) алывчуну толу ихтиярына берилген деп санала (кабз), ол шону сюйген кюйде юрютмеге гиришген замандан тутуп.

(«Минхадж ат-Талибин» ва «Тухфат аль-Мугьтаж», «Хашия аль-Жамаль»)

– Жаваплылыкъны бойнуна алгъан гишиден (поручитель) борчлуну борчун талап этмеге яраймы? Борчун къайтармагъа тарыкъ болгъанда борчлангъан адам гелмеген сонг, жаваплылыкъны бойнуна алгъан гиши танышыны борчун тёлейми?

– Жаваплылыкъны бойнуна алыв эки тюрлюсю бола. Бир къайдасы – борчгъа алгъан гишини борчун къайтармагъа деген жаваплылыкъ (заман ад-дайн). Экинчи къайдасы – борчлангъан гишини борчгъа берген адамны янына гелтирмек деген жаваплылыкъ (кафаля би ль-бадан).

Экинчи къайда къолланагъан заманда, жаваплылыкъны бойнуна алгъан адам борчлангъан гишини борчгъа берген инсангъа гелтирмеге болмаса, ондан борчну талап этмеге ярамай, неге десе борч къайтаражакъны ол бойнуна алмагъан.

Эгер экинчи къайда къолланагъан гезикде шолай шарт салынса, жаваплылыкъны бу дыгъары дурус деп саналмай. Демек, шолай гезикде жаваплылыкъны бойнуна алгъан гиши борчлангъан адамны борчгъа бергенге гелтирме де тарыкъ тюгюл. Неге десе дурус саналмайгъан дыгъарны кютмеге тарыкъ тюгюл.

Шо саялы борчлангъан гиши саялы, бойнуна жаваплылыкъны алгъан адамдан гьакъ талап этмеге сюе буса, борчгъа берген адам биринчи къайдалы дыгъырны байлама тийишли (заман ад-дайн).

(«Тухфат аль-Мугьтаж»)

– О-бу ишде айыплыны гюч этип мюкюр болгъанлыгъы шагьатлыкъ гьисапда къабул этилеми?

– Эгер кимесе биревню жинаятчылыкъ этген деп айыплай буса, масала, урлагъан деп ва айыбына мюкюр болмайгъан саялы, огъар гюч этилип, артда да ол мюкюр болса, шо ёлда гелген мюкюрлюк гьисапгъа алынмай. Айрокъда мюкюр болгъанча къыйнажагъын тутулгъан адам англай буса.

(«Ианат ат-Талибин»)

– Уьчюнчю яда дёртюнчю ракаатда башлапгъы ташагьгьудну (ат-тагьийят) охугъанына шеклик эте буса, намаз бузуламы?

– Шолай гезиклерде намаз бузулмай, неге десе биринчи (башлапгъы) ташагьгьуд намазны борч шартларындан тюгюл. Амма намаз къылып турагъан гиши нени буса да къутгъаргъанман деп шеклене буса (бизин мисалыбызда – ташагьгьуд) ва шо къутгъаргъаны саялы сажда-сахви (унутулгъанлыкъ саялы ерге баш иймек) этмеге яхшы буса, намазны ахырында сажда-сахви этсе яхшы болар.

Эгер намазны барышында нени буса да къутгъаргъанман яда хата йибергенмен деп шеклене буса, намаз бузулмай ва сажда-сахви этилмей.

(«Равзат ат-Талибин»)

– Гьалал мал гьарам маялар булан къошулуп къалса, не этмеге тарыкъ?

– Эгер кимесе биревню гьарам ёлда къазангъан малы бар туруп, шо гьалал булан булгъанып къалса, гьарам булан гелген акъчаны оьлчевюндегисин чыгъарып алып, къалгъан маяланы къоллама ярай.

(«Фатх аль-Муин»)

– Адамны турагъан бир-нече ери бар буса, сапардан къайтагъанда шо ерлени къайсы ахыр болжал деп саналажакъ?

– Эгер адамны бир-биринден аридеги эки юртда (шагьарда) эки уью бар буса, къайсында заманын кёп йиберегени – ону ватаны деп санала (агьлюсю къайда яшайгъаны ва мал-матагьы къайда ерлешгени гьисапгъа алынмай). Амма эки де уьйде турагъан вакъти бир йимик буса, сакъламагъа герекли агьлюсю ва мал-матагьы бар уью – ону ватаны деп саналажакъ. Эгер де эки ерде ону агьлюлери ва мал-матагьы бар заманда, ватаны деп саналажакъ ери – агьлюсю даим турагъан яда заманын кёп йиберегени бола.

Бир ерде агьлюсю, башгъа ерде мал-матагьы бар заманда, агьлюсю бар ер – ватаны болажакъ. Амма эсгерилген бары да ишлер теппе-тенг геле буса, эки де ер ону учун ватаны деп саналажакъ ва шоланы къайсына гелсе де, сапары тамамлангъан деп гьисап этиле.