Сорав – жавап
– Нарыстаны сийдиги тийген опуракъны жувмагъа тарыкъмы?
– Белгили йимик, сийдик нажжас санала ва шо тийген ерни жувмагъа тарыкъ. Булайлыкъ къан, ирин ва шолай оьзге нажжаслагъа да тие.
Амма эсгерилген къайдадан бир тайышыв (исключение) бар. Ай рузнама булан эки йыл битмеген уланъяшны сийдигин жувмаса да ярай, эгер ол анасыны сютюнден яда гьайван сютден, увма бишлакъдан, къаймакъдан къайры зат ашамагъан буса. Шолайлыкъ булан, булай яш сийдик булан батдыргъан ерни жувмакъ борч тюгюл, сув себелеп къойма да яратыла.
Булайлыкъ сакълана, гьатта янгы тувгъан нарыстагъа кабахурма ашатыв адат (тахника) этилип ол шо емишден гесек ютса яда огъар дарман берилсе де. Амма яшгъа сув, сок, кама, бишлакъ, каш ва шолай оьзгеси берилген буса, сийдик батдыргъан ерни сув себелемек таманлыкъ этмей, шо ерни адатлы кюйде жувмагъа тарыкъ бола.
Сют смеслени гьакъында айта буса, оланы ашамакъ да оьрде эсгерилген къайданы буза, демек сийдик батдыргъан ерни жувмагъа тарыкъ, неге тюгюл оланы ичинде сютден къайры, майлар, витаминлер ва оьзгеси бола.
Баянлыкъ:
Шолай уланны сийдиги тийген ерге сув себелегенче алдын шо ерни сыгъып къурутмагъа тарыкъ. Шо ерде сийдик къалмагъа герекмей, къурагъан сонг буса, сув себелей. Масала, сийдик жабарны батдыргъан буса, шо ерни бир башлап сыйпамагъа, къурутмагъа ва сонг сув себелемеге тарыкъ.
Булайлыкъны маънасын ачыкъ этегенде, къолгъа къызлардан эсе уланланы кёп алагъанлыкъны гьисапгъа ала. Шолайлыкъ булан, къызьяшлардан эсе уланъяшланы сийдиги опуракъны кёп батдыра ва шо саялы динибиз бизге енгиллик бере. Ондан къайры, уланны сийдиги къызныкинден эсе тез тая, ийиси ва тюсю осал бола.
(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Нихаят аль-Мугьтаж»)
– Айрылгъангъа шеклене буса яда нече керен айтып айрылыв бергенни унутгъан буса не этмеге герек?
– Эгер эри къатынына айрылыв бергенменми-бермегенменми деп шеклене яда шону не йимик буса да бир ишге байлагъан ва шо не йимик иш айрылыв булан байлавлу эди буса – айрылгъан деп саналмай. Эгер эри къатынына айрылыв бергени гьакъда эсинде, тек нече керен бергенин унутгъан буса, айрылыв сёзлени аз бергени санала.
Масала, эри айрылыв сёзлени эки керенми яда уьч керенми айтгъан деп шеклене буса, олардан азы санала: эки керен берген бола.
Амма булай гезиклерде хантавлукъгъа ёл къоймай, шекликлерден сакъланмакъ яхшы болур. Мисал учун, оьрде эсгерилген биринчи гезикде эри айрылгъангъа-айрылмагъангъа шеклене буса, гьатта айрылыв саналмайгъангъа да къарамайлы, идданы заманы битгенче къатынын къайтармагъа яда идданы болжалы битген буса, янгыдан гебин къыйса яхшы (ону булан яшамагъа сюе буса, озокъда). Эгер къатынындан гертиден де айрылмагъа сюе буса, шекликлеге ёл къоймайгъан кюйде, къатын башгъа адамгъа инамлы эрге барып болардай, бир затгъа да къарамай айрылыв сёзлени айтмагъа тарыкъ.
Айрылыв сёзлени эки керенми, уьч керенми айтгъангъа гёре, башгъа гьалны айта бусакъ, айрылыв сёзлени аз айтылгъаны гьисапгъа алынагъангъа да къарамайлы ва шо къатын булан яшамагъа ихтияры бар туруп, буса да айрылыв уьч керен айтылгъан деп оьзю гьисап этсе яхшы болур.
Имам ат-Тирмизи гелтиреген гьадисде Пайхаммар ﷺ булай айтгъан деп бар: «Шеклик тувдурагъандан сакълан ва шеклик тувдурмайгъангъа гёре эт».
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Секет малны къайда пайлай: еси яшайгъан ердеми, мал бар ердеми?
– Эгер еси бир ерде яшай, мал – башгъа якъда буса, шондан чыгъагъан секетни мал бар ердеги амалсыз яшайгъанланы арасында пайлай, неге десе шо якъдагъы пакъырлар малны гёре ва шондан оьзлеге секет пай чыгъажакъгъа умут эте. Йыл битген сонг мал адамлар яшайгъан ерден тышгъа гёчген буса, секетни бу ерге ювукъ юртда (шагьарда) пайлай.
Сатыв-алыв булан доланагъан ёлавчу малындан секетни чыгъарагъан ер – секет чыгъармагъа заман гелгенде оьзю болажакъ ери.
Ер-ердеги малдан секет чыгъарагъанда олар гьар ерде нечакъы бар буса, шо оьлчевге гёре секет де чыгъарыла. Амма секет чыгъарылагъан малны бёлмеге тарыкъ тюгюл буса. Мисал учун, пеленче адамны 20 къою бир ерде, башгъа 20 къою башгъа якъда. Белгили йимик, секет – къыркъ къойдан бир къой. Шолай болгъанда, о ерде ярты къой, башгъа ерде ярты къой чыгъармас чы ва къайсы буса да бир ерде бир къой чыгъармагъа тарыкъ бола, тек шолай этмек яхшы тюгюл деп санала.
Яхшы тюгюл деп саналагъанлыкъдан чыгъагъан кюй – о ерде де бир къой, башгъа ерде де бир къой чыгъармакъ бола. Башгъа кюю – секетге борч болгъан бир къойну имамгъа яда секет пайлайгъан адамгъа тапшуруп, ол тийишлилеге берсин деп бермеге ярай.
(«Равдат ат-Талибин», «Тухфат аль-Мугьтаж»)
– Къушланы челтирде сакъламагъа яраймы?
– Жанлагъа зарал этилмей буса, сарнайгъан кююне тынгламакъ, аривлюгюне къарамакъ учун папугъанны, сари жымчыкъны (канарейка) ва шолай оьзгелерин челтирде (клетка) сакъламагъа гери урулмай. Оланы ихтиярлары сакъланмагъа, демек ашатмагъа ва бакъмагъа герек.
Бу гьукмугъа далил гьисапда алимлер Анас етишдирген Пайхаммарны ﷺ шу гьадисин гелтире: «Расулуллагь ﷺ бизин булан кёп хабарлай эди ва бир гезик къардашымны Нуайр деген къушу оьлгенни гёргенде, масхара этип: “Гьей, Абу Умайр, Нуайргъа не болгъан?” – деп сорады» (аль-Бухари).
(«Фатх аль-Бари», «Ашраф аль-Васаиль иля фахм аш-Шамаиль»)
– Дыгъар байлагъан бир якъны адамы оьлсе, ижара дыгъарны гючю таямы?
– Ижара булан байлавлу дыгъар байлангъан сонг къайсы буса да бир якъны адамы оьлген булан дыгъарны гючю таймай. Шолай гезикде дыгъар байлагъан якъны наслусу оьлген адамыны ихтиярларына ес бола, дыгъарны болжалы битгенче.
Эгер кимесе бирев пеленче адамны о-бу иш этмек учун гьакъгъа тутгъан буса ва иш этмеге тарыкълы ол адам ишин битдирмей оьлсе, шогъар гёре гьукму шулай: имканлыкъ бар буса иш битдирмеге башгъа адамны тута, гьагъы оьлген адамны малындан алына. Эгер шолай имканлыкъ ёкъ буса, оьлген адамны наслусу дыгъарны бузмагъа яда ишни битдирмеге ва шо саялы гьакъ алмагъа бола. Эгер иш битдирмек учун наслу бир зат да этмесе, гьакъгъа тутгъан адам дыгъарны бузмагъа ихтиярлы.
(«Тухфат аль-Мугьтаж»)
