Сорав – жавап
– Гьарам ёлда гелген акъчагъа гьаж яда умра къылмагъа яраймы?
– Гьаж ва умра Ислам динни аслу кюрчюлеринден санала, шо саялы оланы гьалал акъча булан къылмагъа бек агьамиятлы.
Абу Хурайрадан етишген кюйде, Пайхаммар ﷺ булай деп айтгъан болгъан: «Эгер кимесе бирев гьажгъа таза малы булан ёлгъа чыгъып, аягъын оьзенгиге (стремя) салып (демек атгъа ва шолай оьзгесине минип): ‘‘Гьей Есим, мен Сени алдынгдаман’’, – десе, огъар кёкден: ‘‘Хошгелдинг, сагъа талайлыкъ, сени сурсатынг гьалал ва сени транспортунг гьалал, сени гьажынг къабул этилежек ва сагъа гюнагь болмажакъ’’, – деп жавап болажакъ. Амма инсан ёлгъа нас (гьарам) мал булан чыгъып, аягъын оьзенгиге салып: ‘‘Гьей Есим, мен Сени алдынгдаман’’, – десе, огъар кёкден: ‘‘Ёкъ сагъа саламлашыв, ёкъ сагъа насип, сени малынг гьарам, сени чыгъышларынг гьарам ва къылгъан гьажынг гюнагьлы, берекетсиз болажакъ’’, – деп жавап болажакъ» (ат-Табарани).
Гьарам акъча булан къылынгъан гьаж ва умра къабул этилежеги, этилмежеги гьакъда алимлени арасында хилаплыкъ бар.
«Аль-Изах» деген китабында имам ан-Навави булай яза: «Гьаж къылма айланагъан адам гьажгъа чыгъажакъ акъчасы шекликлерден таза, гьалал болмакъны гьайын этме тарыкъ. Эгер ол шекли яда биревден гюч булан алгъан акъчагъа гьажын къылгъан буса, ону гьажы къылынгъан деп санала, тек берекетли болмажакъ ва къабул этилежеги де тамаша.
Имам Агьмат ибн Ханбал айтгъан кюйде, гьарам акъча булан къылынгъан гьаж къылынгъан деп саналмай».
«Нихаят аль-Мугьтаж» деген китабында имам ар-Рамли булай эсгере: «Эгер инсан гьарам акъча булан гьаж ва умра къылса, огъар шо саялы гюнагь бола, амма гьаж ва умра борчлар ондан тая».
Гьасили:
Оьрде айтылгъан затдан англашылагъан кюйде, гьарам акъча булан къылынгъан гьаж ва умра дин къанунлагъа гёре кютюлген деп санала, демек инсан борчун кютген бола, тек гьаж да, умра да берекетли болмажакъ ва огъар шолар саялы гюнагь язылажакъ.
– Эргишилеге де, къатынгишилеге де аривлюк учун къашларын юлкъуп алмагъа яда къысгъартмагъа яраймы?
– Имам аш-Шафиини мазгьабына гёре, эрге чыкъмагъан тиштайпалагъа къашларын юлкъуп алмагъа, юлюмеге, къыркъмагъа ва башгъа кюйде тайдырмагъа ярамай. Эрдеги къатынлагъа буса, эри ихтияр берсе, шолай этмеге яратыла. Оьрде айтылгъан ишлер эргишилеге яратыла, тек этмесе яхшы деп санала (нежелательно). Олай да, къатынгишилеге шолай этмеге ярай, эгер бетиндеги тюклер оланы ажайып эрши эте яда гьар гюнлюк яшавуна пуршавлукъ эте буса. Дин къайдалагъа гёре, гьажатлыкъ тувагъан заманда гери урулагъан иш этилмеге яратыла.
Агьамиятлы: Эрлери ихтияр берип къашларын алагъан тиштайпалар ят эргишилер бар ерге, орамгъа чыгъагъанда шо къашларын яшырма герек (явлугъун тап къашларына тартып).
Далил: «Тухфат аль-Мугьтаж» деген китапгъа этген баянлыгъында имам Абдулгьамит аш-Ширвани булай яза: «Тиштайпагъа «аттанмис» этиле – аривлюк учун бетинден ва къашларындан тюклер юлкъуп алмакъ. Эгер эри шолай этмеге огъар ихтияр берген буса, тюк юлкъмагъа огъар яратыла, неге десе къатын безенегени – эрине ярамакъ».
«Кашаф аль-кина» деген китабында ханбали мазгьапны белгили алими Аль-Бухути булай эсгере: «Имам Агьмат язгъангъа гёре, тиштайпа бетиндеги тюклерин юлюме ва къыркъма бола. Амма ‘‘Альхашия’’ деген китапны автору язгъан кюйде, бетиндеги тюклени юлкъуп алмагъа къадагъа этиле».
– Уланкъардашланы бириси башгъа агъа-инилеге сорамай, къызардашын эрге бермеге боламы?
– «Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында ибн Гьажар аль-Хайтами шо гьакъда булай яза: «Эгер къызны, ону эрге берме болагъан бир-нече къайюму (опекун) бар буса, масала, бир-нече уланкъардашлары бар буса, шоланы бирисин оьзюн эрге бермеге тилесе, ол шо тилекни кютмеге борчлу. Эгер къыз уланкъардашларыны бирисине оьзюн эрге бермеге ихтияр берсе, башгъа уланкъардаш шону эрге бермеге ихтиярын тас эте, бу иш тапшурулгъан уланкъардаш рази болса тюгюл. Амма уланкъардашланы бириси къызардашын тёбен даражадагъы улангъа башгъа агъа-инилерине сорамай эрге бере буса, шолай гебин къыйыв саналмай».
Гьасили:
Эгер къызны атасы да, ата янындан уллатасы да ёкъ буса, ону разилигин алып, уланкъардашы шону эрге бере. Ва эгер къызны бир-нече уланкъардашлары бар буса, ол ихтияр берген уланкъардашы оьзюне тенг улангъа ону эрге бере, гьатта оьзге уланкъардашлар шогъар къаршы буса да. Амма улан бир-бир къалиплеге гёре къызны даражасына гелмей буса (тухуму онуки йимик айтылмагъан, олай гьакъыллы тюгюл, гьаракат этип бажармай буса), бары да уланкъардашлар разилик бермесе, гебин къыйыв саналмай.
– Бусурман адамгъа килисагъа гирмеге яраймы?
– «Нихаят аль-Мугьтаж» деген китабында имам ар-Рамли шо гьакъда булай яза: «Бусурман адам килисагъа, жугьут килисагъа (синагога) ва шолай оьзгесине гирмеге бола, эгер:
– шоланы (килиса адамларыны) разилиги бар буса;
– онда олар оьр этеген суратлар (таш суратлар) ёкъ буса».
«Аль-Мугни» деген китабында ханбали мазгьапны белгили алими имам Ибн Кудам булай яза: «Суратлар бар (гери урулагъан суратлар демек) бинагъа гирмеге къадагъа этилмей ва бу малики мазгьапны пикрусу, неге десе имам Малик бу ишни этмесе яхшы буса да (нежелательный), яратылагъан ишге ювукъ деп санагъан, тек гери урулагъан деп санамагъан. Олай да, килисалагъа, синагогалагъа гирме къадагъа этилмей».
– Межитде дюнья хабарлар юрютме яраймы?
– Эгер межитде дюнья ишлеге байлавлу гери урулмайгъан ёлда лакъыр юрюле буса, шолайлыкъ къадагъа этилмей. Амма булай хабарлар янгыз уьзюрю себепге гёре юрюлме герек. Ялгъаны, алдатыву булангъы лакъырланы бирдокъда юрютмеге ярамай. Олай да, намаз къылагъанлагъа пуршав эте буса, межитде хабарлама ярамай, гьатта Къуръан охув да, дин якъдан билим алыв да шо гери урувгъа тие.
«Аль-Мажмуъ» деген китабында имам ан-Навави шо гьакъда булай яза: «Ялгъаны, алдатыву ёкъ буса, межитде дюньялыкъ ишлеге гёре сёйлемеге, о-бу темаланы айланасында лакъыр юрютмеге яратыла, гьатта шо къатнав кюлкю булан юрюле буса да, озокъда, гьатдан озмайгъан кюйде».
Оьрде айтылгъанны гертилемек учун, имам ан-Навави Жабир асгьаба етишдирген Пайхаммарны ﷺ бу гьадисин гелтире: «Расулуллагь ﷺ эртен намазны къылгъан еринден танг къатгъанча турмай эди (зикирлер, дуалар охуй туруп) ва янгыз гюн чыкъгъанда тура эди. Асгьабалар буса, шо вакътиде Ислам динни алдындагъы заманланы эсге алып, кюлей эди, Пайхаммар ﷺ да шолагъа иржая эди» (Муслим).
Гьасили:
Оьрде айтылгъандан англашылагъан кюйде, межитде турагъан вакътини ичинде инг башлап ибадатны гьакъында ойлашма ва бош лакъырлардан сакъланма тарыкъ, гьатта хабар юрютмек гери урулмай буса да.
