Сорав – жавап
– Адам ихтияр бермей туруп, ону суратын чыгъарма ва ер-ерде яймагъа яраймы?
– Адам ихтияр бермей туруп, ону суратын чыгъарма ярамай, эгер шолайлыкъ булан огъар ругь якъдан зарал тие буса. Ислам дин инсангъа не йимик зарал этме де къадагъа этген. Уьстевюне, адамны менлигине зарал этеген сурат йимик, башгъа бир хабарны да яймагъа ярамай. Шондан къайры, инсанны менлигине, ругьуна зарал этмей буса да, ол адам оьзюню гьакъында яйылар хабарны ушатмас гезиклерде де шо гьакъда хабар этмеге ярамай.
Далиллер:
«Ат-Тайсир би-шархи аль-Жамиъ ас-сагир» деген китабында имам аль-Манави булай яза: «“Аль-гъиба” (хула) – дин къардашыны гьакъында, ол шо гьакъда эшитсе, ушатмас эсгерив, шо негер тие буса да: ону динине, бар-барлыгъына, къаркъарасына, къылыкъларына, агьлюсюне яда къуллукъчуларына (башгъа тюгюл) – язып яда авзу булан айтылса, шегин билдирсе яда шолай ошашлы иш этсе. Демек, булар барысы да гери урулгъан».
Абу Сарма етишдиргенге гёре, Мугьаммат Пайхаммар ﷺ булай деген: «Бусурмангъа зарал этген гишиге Аллагь ﷻ тийишлисин берер ва шогъар душманлыкъ этгенге де берер» (Абк Давут, ат-Тирмизи).
Абу Бакр ас-Сиддикден етишген кюйде, Расулуллагь ﷺ булай деп айтгъан: «Бусурман гишиге зарал этген яда ону алдатгъан адам налатлангъан» (Абу Давут).
Пайхаммарны ﷺ бирдагъы-бир гьадисинде шо гьакъда булай эсгериле: «Яман къылыкълы адам женнетге гирмес ва бусурмангъа яда бусурман тюгюлге зарал этген гиши налатлангъан» (аль-Байгьакъи).
– Къатингишиге тырнакъларын ва къол аясын къына (хна) яда лак булан бояма яраймы?
– Эрдеги къатынгишиге къол аясын ва аякъ тюплерин къына булан боямагъа яхшы санала, сюннет ишлерден, эгер шолай этмеге эри гери урмай буса. Эрге чыкъмагъан тиштайпа буса, шолай этмесе яхшы (нежелательно).
Бармакъ учланы къына булан накъышлап боямакъны гьакъында айтса (шону ичинде лак булан тырнакъланы боямакъ да) эрге бармагъан тиштайпагъа шолай этмек гери урула, гьарам. Эрдеги тиштайпа буса, эринден сорамай да шолай этмеге ярай, гьатта ол иш этип гери урмагъан буса. Янгыз къара тюсге бояма ярамай. Къара тюсге буса, эри ихтияр берсе, яратыла.
Билмеге агьамиятлы:
- Намаз жувунагъанда ва борч киринивню алдында тырнакълардан лакны тайдырма герекни билме тарыкъ, неге десе лакдан сув оьтмей.
- Эрдгеи болсун, эрге чыкъмагъан тиштайпа болсун, къолларын къына булан безендирип яда тырнакъларына лак сюртюп, ят эргишилер гёреген кюйде къыргъа чыкъма ярамайгъанны билме тарыкъ.
(«Нихаят аль-Мугьтаж», «Хашия аш-Шабрамаллиси»)
– Эгер эри къатынын нече йыллар тарыкъ-герек булан таъмин этмеген буса, къатын шондан алмагъанын борч гьисапда алмагъа, талап этмеге боламы?
– Эгер эри къатынын тарыкъ-герек булан таъмин этмеге борчлу (демек, къатын тынглавсузлукъ гёрсетмеген буса) ва шолай этмеген буса, бу талаплар ону бойнунда борч гьисапда къала, гьатта ол яда къатын оьлсе де. Шолайлыкъ булан, къатын эринден алмагъанын борч гьисапда талап этмеге ихтиярлы. Таъмин этив дегенде, таъминни ичине аш сурсатлар, савут-саба, опуракъ, орун-тёшек, тазалыкъ болдурагъан алатлар гире.
Эгер эри къатынын турма ер булан таъмин этмеген буса, бу тёленмеген борч деп саналмай, гьатта умуми борчланы арасына гире буса да.
Турма ер булан таъмин этилмеген гезикде, шону орнунда эри къатынына опуракъ, шолай оьзгени алмагъа яда акъча тёлев булан къутулма бола.
(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Хашия аш-Шабрамаллиси»)
– Къатын алып, гебин къыягъанда къалын (махр) тёлемек борчму ва тёлене буса, шону оьлчевю нечик болма тийишлидир?
– Гебин къыягъанда къалынны оьлчевюн белгилемек, ачыкъ этмек ва къалынны гюмюш булан тёлесе яхшы, Пайхаммар ﷺ шолай эте болгъан. Гьакъ деп саналагъан не зат да (азмы-кёпмю башгъа тюгюл) къалын гьисапда болмагъа бола. Къалын гьисапда не де болмагъа бола: алтын, акъча, уьй, топуракъ гесек, о-бу мал ва шолай оьзгелери. Шолай да, къалын гьисапда тёленеген не иш де, не къуллукъ да болмагъа бола: уьй къурув, опуракъ тигив, Къуръан охума уьйретив ва шолай башгъалары.
Къалынны оьлчевю беш юз дирхамдан (1680 грам) артыкъ болмаса яхшы ва он дирхамдан (33,6 грам) аз болмагъа тюшмей. Бир дирхамны авурлугъу орта гьисапда 3,36 грам таза гюмюш.
Къалын (махр) тёлев гебин къыйгъан сонг борч бола. Шону оьлчевю алданокъ сёйлешине. Къалынны (махр) оьлчевю белгименмей этилген гебин къабул этиле, герти санала. Шолай гезиклерде гелин шо бойда оьзюню даражасындагъы къатынгишилеге берилеген къалынны талап этмеге ихтиярлы. Къалын къатынгъа бериле ва ол гебинни оьлчевюн (нечик ва даражасын) токъташдырмагъа ихтиярлы. Гебинни алдында берилген зат къалынгъа саналмай.
(«Ианат ат-Талибин», «Фатх аль-Муин»)
– Гьакъылдан тайышгъан адамны алдында явлукъ (гьижап) байлап, башын япма герекми?
– Инсан ят адам бар ерде авратын яшырма герек. Аврат – ят эргиши гёрмеге герекмейген къаркъараны санлары: бетинден ва къолларыны аясындан къалгъан бары да ер. Авратны гьакъылбалыкъ чагъына етишген къайсы эргишиден де, шону ичинде гьакъылгъа мукъну да, яшырма герек.
Шондан къайры, эсгерилген эргишилер булан янгыз ерде къалмагъа да ярамай. Гьакъылдан тайышгъан адамны къаюму шо адамгъа (тиштайпа буса) ят эргиши, (эргиши буса) ят къатынгиши булан бир ерде къалмасны гьайын этме тарыкъ.
(«Тухфат аль-Мугьтаж», «Ибн Касим»)
– Ишибизде намаз къылагъан уьй бар, шонда тагьийят намаз къылмагъа тарыкъмы?
– Тагьийят намазны межитде къыла. Ону намаз къылагъан уьйде къылмакъ учун, шо уьй кимесе биревню еслигинде болмагъа герекмей. Ону еси шо ерни жамият пайдалансын учун, вакъфу этген болмагъа тарыкъ яда жамият учун шону сатып алмагъа герек. Межитге гиргенде, салам береген деп гьисапланагъан бу намаз, нечик къылынмагъа герекни билмейгенлер учун айтайыкъ. Межитге гиргенде олтургъанча алдын эки ракаатлы намаз къылына. Эгер олтурса, шо намаз къылывуну заманы чыгъа ва ол адам межитге гьюрмет этмеген деп санала.
Негет булай этиле: «Мен негет этдим межитни гьюрметине Аллагь ﷻ учун эки ракаатлы тагьийят сюннет намаз къылмагъа».
Эгер межитге гиргенде къайсы буса да сюннет намаз къылса (аз-зугьа, ишракъ яда аввабин болсун) шо да межитде юрюлеген сюннетге санала ва тагьийят намазны орнун тута. Олай да бир негетни ичинде бир-нече сюннет намазны къылывгъа мурат тутмагъа бола, демек бир негетде тагьийят, намаз жувунувдан сонг къылынагъан намаз, аз-зугьа намазлар къошулмагъа бола. Шолайлыкъда оланы къылгъан гиши шо уьч де намаз къылгъандай зувап къазанажакъ.
