Къагьруманны гьакъындагъы янгы китап
Артдагъы гюнлерде басмаханадан белгили язычу, тарихчи Багьавутдин Гьажаматов язгъан янгы китап чыкъды. Булайлыкъ – къумукъ халкъны маданият яшавунда агьамиятлы агьвалат деп айтмагъа ярар. «Великий полководец. Шейх Султан-Мут» деген бу китап гьакъыкъатда болгъан ишлеге асаслангъан илму-документли тарихи асар. 41 бёлюклю бу уллу китапда Кавказ тарихиндеги лап уллу, айтылгъан адамларыны бириси, гьатта дюньягъа белгили болгъан, бирт де утдурмагъан асгербашы гьакъда хабарлана.
Китапны автору хыйлы тарихи маълуматланы, архив документлени, бырын къолъязывланы уьстюнде ишлеген ва халкъ авуз яратывчулукъну бай хазнасын да къоллагъан. Багьавутдин Гьажаматовну яхшылыгъы булан гьали болгъунча арагъа чыкъмай тургъан бизин ватанлы ва тыш уьлкели алимлени ишлери булан энни охувчулар да таныш болмагъа болажакъ. Китапда къумукъланы къагьруманы яшап гетген оьмюрню суратлайгъан сюжет охума тынч кюйде язылгъан ва имканлыкъ болса, шогъар гёре пьеса салмагъа, кино чыгъартмагъа болагъан сценарий де дюр.
Кавказ тарихни къыйынлы йылларында гьар заман къоччакъ, игит уланлар, ватан якълавчулар арагъа чыкъгъан, эли учун чалышгъан, къан тёкген. Халкъланы бирикдирген, гьужум этип гелеген душманлагъа къаршылыкъ билдирген ва уьстюнлю кюйде дав этгенлени бириси – Солтан-Мут болгъан.
Огъар ва ону ишлерине багъышлангъан бир халкъара илму-конференцияда шулай сёзлер айтылгъан болгъан: «Солтан-Мут къыркъдан артыкъ давда утгъан ва бир гезик де утдурмагъан. Ол даим асгерни башында туруп ябушгъан ва оьзюнден санав якъдан уллу, гючлю ва бек савутлангъан душман чыкъгъан деп къарамай дав этген. Ватан якълавда ол жанын аямай игит кюйде тургъан, халкъына басгъын этмеге къоймагъан».
Мустафа Эдилбиев дейген мычыгъыш тарихчи ва язывчу Солтан-Мутну гьакъында булай яза: «Ону яхшылыгъындан Эндирей Кавказ бойдагъы билим берив ва сиясат центргъа айлана. О замангъы бир уллу агьвалат да ол къошулмайлы оьтмеген. Солтан-Мутну асгеринде Темиркъазыкъ Кавказны халкълары биригип, душмангъа къаршы дав этген. Булай бир миллетдей бирикген халкъ ондан алда да, ондан сонг да дагъы болмагъан».
Гертиден де, Солтан-Мут аз заманны ичинде харлысыз пачалыкъ къурмагъа болгъан. Бу пачалыкъны Москов Русь, Иран ва Осман Тюркия гьакълашагъан гьалда абуру болгъан ва бир-бирине кагъыз язып байлавлукъ юрютген. Солтан-Мутну гьакъында гюнбатар Европа ва Гюнтувуш пачалыкъларда эсгерилеген бола. Ону къоччакълыгъы гьакъда халкъ арада макъалагъан йырлар айтылмагъа башлай.
Солтан-Мутну девюрюнде Дагъыстанда болгъан немец поэзияны айтылгъан устасы Пауль Флеминг ону гьакъында хыйлы шиъру язып, 1641-нчи ва 1649-нчу йылларда Амстердамда немец ва латин тиллерде айрыча китаплар чыгъаргъаны белгили.
Шо йылларда Гольштиниядан шавхаллыкъгъа гелген Адам Олеарий де Солтан-Мут булан ёлукъгъан болгъан. Ол шо гьакъда булай яза: «Ерли халкъ айтагъан кюйде, оланы перс шахда, Москов кинязда аварасы ёкъ, янгыз бир Яратгъангъа къуллукъ эте». Немец гезевчю билдирегени йимик, русланы ва перслени арасындагъы халкъны олар да, булар да асгер гючю булан енгмеге болмай.
Айтылгъан тюрк гезевчю Эвлия Челеби бу якъларда болуп, Солтан-Мутну гьакъында эсгере туруп, «Дагъыстан падишах» Москвагъа да, Персиягъа да баш иймейгенге шагьатлыкъ эте. Ол булай яза: «… Дагъыстан шах Солтан-Мут булан дав этмекни маънасы ёкъ, неге десе ону утмагъа бажарылмас. Олар душмангъа къаршы турмагъа бюдюремей, къоркъмай ва къоччакъ кюйде ябушагъан игитлер».
Солтан-Мутну гьаракаты булан Темиркъазыкъ Кавказда Ислам дин генг яйылмагъа башлай. Ону сиптечилиги булан илму ва билим берив оьсе, арта, халкъ арадагъы дослукъ сыкълаша, къардаш аралыкълар къатты бола.
Озокъда, бу уллу китапдагъы бары да маълуматланы биз етишдирмеге болмасбыз, тек охугъан гьёкюнмес: тарихин билер, халкъ игити булан ювукъдан таныш болур, деп инамлы кюйде айтмагъа ярай.
