«Кепли китапны» бетлеринден

«Бу чу сени йырынг»

Йырчы Къазакъ – къумукъ поэзияны классиги, биринчи ердеги ва лап пагьмулу шаирибиз деп негьакъ айтылмайдыр. Ол оьзю буса: «Бир йырлагъан йырымны къайтарып йырлайман десем, башгъалатып къояман яда янгы йыр чыгъарып къояман», – дей болгъан. Огъар бир керен айтылгъан йырын эсге алгъанча янгысын чыгъаргъаны тынч болгъан буса ярай. Гертилей де, сийрек ёлугъагъан пагьму.

Аткъай Къазакъны гьакъында айтгъан бир хабар китапларда да чыкъгъан. Нечик де бир мажлисде яш улан агъач къомуз согъуп йырлагъан йыр тынглагъанланы бек кепине гелген. Шо мажлисде болуп, оьзю де йыр айтгъан Къазакъ буса, оьзю утдургъанына мюкюрлюк этип, къурчу къанмакълыкъдан чечип башындагъы папахын яшгъа савгъат этген. Савгъатны ала туруп, яш булай айтып кюлеген: «Къазакъ агъав, бу чу сени йырынг. Мен ону бир ерде сен айтып эшитип, эсимде сакълагъанман», – дей.

Йырчы Къазакъ ва Абусупиян Акаев

Къумукъ халкъны уллу алими ва сыйлы адамы Абусупиян Акаевни атасы Акай Тёбенкъазанышда къади болгъан дей. Йырчы Къазакъ булан олар не де къурдашлар, не де къошулгъан къардашлар болгъан. Нечик болса да, Йырчы Къазакъ сибирден Акайгъа кагъызлар-йырлар язып йибере болгъан. Йырчы Къазакъны йырларын биринчилей печатдан чыгъаргъан адам яхсайлы Магьаммат-апенди Османов болгъан буса, экинчилей ону асарларыны жыйымын Абусупиян чыгъаргъан. Шо китапгъа баш сёзню де оьзю Абусупиян язгъан болгъан. Шону булан ол «Йырчы Къазакъ деген адам болмагъан» деп юрюлеген бир-бир хабарлагъа ахыр салмагъа сюйген. Деп гьисап эте болгъан белгили тарихи ахтарывчу Булач Гьажиев.

Абусупиянны масхарасы

Абусупиян нечакъы сабур-саламат, билимли адам буса да, ону сюймейгенлер де аз болмагъан. Айрокъда илмусуз молла-къадилер ону билимин гюллеп де ялгъан хабарлар яя болгъан. Абусупиян китаплардан толгъан хуржуну да булан Тёбенкъазанышдан чыгъып, Тёбенжюнгютейге багъып яяв бара болгъан. Ёлда бир арба ёлугъуп, ону миндире. Арбачы сапар ёлдашы тёбенкъазанышлы экенни билгенде, огъар:

– Сизин юртда Абусупиян деген бир осал ва яман гиши бар деп айта, таныймысан? – деп сорай. Ол да: – Таныйман, – деп жаваплана. Сонг арбачы ону гьакъында эшитген терс хабарланы айта туруп:

– Шо айтылагъан затлар гертими? – деп сорай. Абусупиян:

– Халкъ айта буса, гертидир, – деп, мюкюр бола.

Булар Тёбенжюнгютюйге гирип, юртну очарына етишгенде, ондагъы уллулар туруп, буланы алдына чыгъып:

– Хошгелдинг, Абусупиян, – деп огъар абур-сый этме башлайлар. Шонда арбачы:

– Сен чи оьзюнг Абусупиян болгъансан. Неге ёлда магъа оьзюнгню сёкмеге къойдунг? – деп, тамаша бола. Абусупиян буса:

– Сен мени арбангдан тюшюрер ва шу яллавда авур югюм де булан яяв юрюме тюшежек деп къоркъдум, – деп кюлемсиреген.

Абусупиян ва большевиклер

Абусупиян социалистлер, сонг большевиклер булан аралыкъ юрютген. Совет гьукуматны ёлун да ол большевиклени «загьматчы халкъны яныбыз», «динге де къаршы тюгюлбюз» деген сёзлерине инанып якълагъан болажакъ. Айрокъда огъар биринчи социалист, оьзю де Къуранны охуп болагъан Жалалдин Къоркъмасов таъсир эте болгъандыр. 1918-нчи йылда Дагъыстанны Деникинни асгерлери елеме башлагъанда, Къоркъмасов Тёбенкъазанышда Абусупиянны уьюнде яшынып тургъан дейлер. Кюйге къарагъанда, Къоркъмасов оьзю де Абусупиянгъа бек инана ва аркъа таяй болгъан. Бирдагъы социалист Магьач Дахадаев буса, Абусупиян басмаханада ону листовкаларын печать этгени саялы харж берип болмайгъанын англатып, огъар оьзюню къол сагьатын савгъат этген.

Абусупиян огъар:

– Этген ишиме гьакъ гьисапда тюгюл, сенден бир эсделик къалсын деп аламан, – деген. Тек 1920-нчы йылланы ахырында чекистлер Абусупиянны тутгъанда, Дагъыстанны гьукуматыны председатели Къоркъмасов огъар бир кёмек этип де болмагъан.

Йырчы Къазакъ ва Къоччакъай Жамалдин

Магьаммат Атабаев оьзюню бир ахтарывунда Йырчы Къазакъ гиччи заманында Яхсайда охугъан болма герек, сонгунда да ол Яхсайгъа кёп къатнагъан деп ёрай. Шо ойгъа ону Къоччакъай Жамалдинни бир-бир сатырлары гелтирген. Масала: Магьаммат апенди гетгенли йыракъ, Сёнген дей илмулу мадраса чыракъ. Гьали де охуйлар мунда балалар, Къазакъдай, Манайдай илму алалар. Демек, шаир айтагъан кюйде, Йырчы Къазакъ аты айтылгъан Яхсай мадрасада охугъан ва мунда ону пагьмусу ачылгъан. Шогъар да тюпдеги сатырлар шагьат. Тек молла Къазакъгъа этген, дей, айып, Гетген деп Яхсайгъа йырларын яйып. Яхсайда этмейли, Атлыбоюнда Этген дей Къазагъым улан тоюн да. Соравланы уьстюне соравлар къошула. Йырчы Къазакъ Яхсайда охугъанмы, яшагъанмы? Ол уьйленеген чагъындагъы уланы булан бирче яшагъанмы? Тоюн неге оьзю яшап турагъан Ботаюртда яда тувгъан Муселемавулда этмей, Атлыбоюнда этген? Нечик болса да, Къазакъны Яхсай булангъы тыгъыс байлавлугъун инкар этме бажарылмай. (Шо гьакъда тёбенде Моллакъаны гьакъындагъы хабарларда да эсгериле).

Къоччакъай Жамалдин буса Йырчы Къазакъдан илгьам алгъан ва ону оьзюню устазына санай болгъан: Къазакъгъа ошатып, йыр язсам герти, Магъа да Къазакъ деп айта болалар.

Миллетчи Нугьай Батырмурзаев

Уллу алим аты болмаса да, илмугъа этген аслам къошуму булан белгили болгъан Гьасан Оразаев къумукъ тарихге тас болуп турагъан кёп атланы къайтарды. Шолардан бириси Нугьай Батырмурзаевни замандашы яхсайлы Абуш Къарамурзаев 20-нчы асруну башында дюньяда, Кавказда, Къумукъ тюзде болгъан агьвалатланы гьакъында къужурлу маълуматлар къойгъан. Ол оьз девюрюню алдынлы вакили Нугьай Батырмурзаевни уьстюнде айрыча токътап, ону гьакъында оьзю гёргенлерин-билгенлерин агьамият берип язгъан. «Нугьай» деген шиърусунда ол эревюллю юртлусуна багъышлап булай дей:

Гележеклер охур деп,

Гьар-бир зат язып къойдунг,

Миллетчимен деп юрюп,

Ахырда башынг ёйдунг.

Юрт учун намус этип,

Ишни Аллагьгъа салдынг.

Большевик деп, халкъ учун,

Игитдей оьлюп къалдынг.

Мунда «миллетчи» деген сёзню бугюнгю терс «националист» деген маънада тюгюл, миллетини гьайын этеген «патриот» деген маънада англама тюшегени англашыла. Шу сегиз сатырда Нугьай беш яндан суратлана: миллетчи (патриот), юртуну намусун кютювчю, Аллагьгъа таянывчу, большевик, игит. Барын да къабул этебиз, тек Нугьай большевик болгъанмы экен? Большевизмге инангъан болма ярай, тек оьр инсан къылыгъы ва Аллагьгъа инаныву булангъы «миллетчи» Нугьай шо интернационалистлени ва динсизлени идеологиясын къабул этгендир деп инанма сюймейбиз.

Большевиклер ва 1917-нчи йылдагъы къумукъ актив

1917-нчи йылда пача Экинчи Николай тахдан тюшюп, Февраль революцияны натижасында эркинлик (гьурият-свобода) башлана. Эркинлик яхшы зат, тек къайсы яхшы зат да дазуланмаса, яман затгъа айланма бола. Демек, февраль революцияны натижасында эркинлик булгъавур-бардакгъа айланма башлагъанда, гьакимлик не этегенни билмей адап токътагъан демократиялы Заманлыкъ гьукуматдан гьиллачы большевиклени къолуна гёче. Эркинликни сюеген дагъыстанлы интеллигенцияны кёбюсю вакиллери де большевиклени ягъына гёче. Гьатта Абусупиян Акаев, Акъушалы Алигьажи йимик белгили динчилер совет гьукуматны къабул этсе де, бир тайпа Узун-Гьажи ва Нажмудин Гоцинский йимиклер огъар къаршы дав билдире. Биз атын эсгереген белгили язывчу Нугьай Батырмурзаев де большевик болмаса да, олагъа къаршы да ишлемеген. Ону уланы жагьил Зайналабит буса, большевиклени ягъына гёчгенге мюкюрлюк этме тюшежек. «Ишчи халкъ» деген газетдеги чалышыву шолай токъташдырма борчлу эте. Профессионал большевик, биринчи большевик деп Уллубий Буйнакский санала. Жалалдин Къоркъмасов ва Солтансайит Казбеков башлап эсерлер (социалистлер), сонг большевиклер болгъан.

Нечакъы етишмей?

Юртда бир ичме сюеген адам, орамда Моллакъагъа ёлугъуп:

– Дада, ичме сюедим. Харжым етишмей, къошсанг ярамаймы? – деп илине.

– Нечакъы етишмей? – деп сорай муну кююн ушатмагъан Моллакъа.

– Бир манатым бар, дагъы да уьч манат етишмей, – дей ичкичи, мурадына етишгендей болуп.

– Вагь, олай буса, сагъа шайлы етишмей экен, – деп, Моллакъа ёлун узата.

Хоншуланы къайсы къолай

Моллакъагъа бирев сорагъан:

– Дада, ярлы хоншу къолаймы яда бай хоншу къолаймы?

– Воллагь, бай хоншу къолай. Оьзю берегени болмаса да, сагъа тилеп сама гелмежек.

Чабакъ этден пайдалымы?

– Дада, докътурлар савлукъ учун этден эсе чабакъ пайдалы деп айта. Сен нечик гёресен? – деп сорагъан юртлусу Моллакъагъа.

– Тюз гёрмеймен, – деген тамаза. – Шолай болгъан буса, бары бёрюлер, агъачлыкъланы къоюп, денгиз ягъаланы сакълайгъан болажакъ эди.