Йырчы Къазакъны унутмакъ ёкъ

Адатланып гелген гьалгъа гёре, гёрмекли адамларыбызны бир белгили тархгъа ювукъ болгъан заманда эсге алма башлайбыз. Шо да яман тюгюл, озокъда, тек оьзге вакътилерде де оланы унутмай эсде сакъласакъ дагъы да яхшыдыр. Масала, къумукъ адабиятны Гюнеши, миллетибизни поэзия сёнмес ярыгъы Йырчы Къазакъны оьзюн де, шиъруларын да эсибизде сакълайбызмы, язгъанын охуйбузму, сатырларын гёнгюнден билебизми? Заманда бир ачып ону китапларын охума огь не аривдюр! Къумукъ гьислерингни уятмакъ учун Къазакъны сёзюнден артыкъ сёз болурму дагъы?! Биз бир тархгъа да байлана турмай, классик язгъан шиъруланы охувчуланы эсине салма сюебиз. Бизин эсибизге гелеген кюйде, ана тилин сюеген гьар къумукъ ону бир шиърусун яда куплетин сама да гёнгюнден билме герекдир.

Чатакъ йыр

Биз чыкъгъанбыз Сапарали къотангъа

Пастан-харбуз учун ерлер сюрмеге.

Жаныбыз къалды бизин гьасирет,

Ел тынып, арив гюнлер гёрмеге.

Ел тынмады, кёкден булут таймады,

Гененип бир иш этмеге къоймады.

Ишлерибиз ишге бизин ошамай,

Оьгюзлер де бичен салсакъ ашамай.

Гёзю гёре, гёкге авзун тийдирмей,

Гьей! – деген булан сабан юрюмей.

Мен гёргенмен хыйлы-хыйлы ерлени,

Гёрмегенмен биздей языкъ эрлени.

Сорасагъыз, – къыйыныбыз сувукъдан,

Уьйге къайтма ёл тюшмеген ювукъдан.

Ат туягъын тай басар

Ат туягъын тай басар,

Гюнюн гёрюр оьлмеген…

Бир сени яманынгдан

Не къалды мен гёрмеген.

Ат аркъанладым бавда,

Аркъанны учу хавда…

Йыламагъыр оьлгенде,

Гёнгюм алмагъан савда…

Азып, оьлюп бараман,

Юрегим ирий гююп,

Къаркъарама зулму этип,

Нетедим сени сююп?

Бийлерде къазакъ эдим,

Уьйсюз бек языкъ эдим.

Сени гёрюп ачылдым,

Ямманокъ языкъ эдим.

Аппасыдай тырнагъынг,

Гюмюш йимик бармагъынг…

Сюемен деп айтасан,

Недир къуймурланмагъынг?

Авлия-делимисен?

Дели-дуванымысан?

Болур-болмас ишлеге

Къуру къуванымысан?

Бар-бар гелтир, бар гелтир,

Къозугъа битер боз элтир…

Къашынг булан гёзюнгню

Арасы челтир-челтир.

Бармагъымда оьрмекче,

Къашы алтын перезе…

Юрекге балгьам экен

Досгъа бакъгъан терезе.

Вай гьуя гьарайлагъа,

Дарай къабалайлагъа…

Дёгерек билеклеге,

Дерт салды юреклеге.

Сибиртки чакъы сазан ёкъ…

– Къазанчы бар, къазан ёкъ,

Гьужурада мазан ёкъ,

Шу къазангъа салмагъа,

Сибиртки чакъы сазан да ёкъ.

Кёклени булут алсын…

Тавланы башы тармакъ,

Зувапдыр кёпюр салмакъ.

Кёпюр салмакъдан зувап

Эки сюйген бир болмакъ.

Айланадан айланып,

Аюв ашар гертмени.

Уьюгюз танымайман,

Тут билегим, элт мени.

Сандыкъ башда сари алма,

Сен хапхандокъ хабарман.

Сен турагъан эллени

Нечик излеп табарман?

Согъула накъыралар,

Йыбав да бар сюйгенге.

Йыбав да негер тарыкъ

Мендей ичи гйюгенге?

Булут ярып, гюн чыкъса

    Улан:

Ат чапдырдым Акъташда,

Акъ бёркюм тюшдю башдан,

Уста бусанг гёрейим,

Тон тышлап бер чи ташдан.

    Къыз:

Кёкге урчукъ ийирип,

Ерге чери сюрдюрюп,

Берип йибер чи яшдан,

Тюйме тигермен ташдан.

    Улан:

Денгизни генг кёпюрю,

Кёкню бийик батгъычы.

Тавну туман бюркеген,

Недир шону ачгъычы?

    Къыз:

Денгизни генг кёпюрю,

Кёкню бийик батгъычы,

Булут ярып, гюн чыкъса,

Шодур шону ачгъычы.

Ананай десем, десем…

Гёзлеринг гёкдюр сени,

Гёк атны ялы йимик.

Гёрюнесен гёзюме,

Дюньяны малы йимик.

Дюньяны малы дюньягъа,

Дюньягъа къарамайман.

Сенсиз гёрген гюнлени,

Оьмюрге санамайман.

Оьмюрлер оьмюр тюгюл,

Оьмюрлер гете зая.

Къарап сени гёргенде,

Ичим, бавурум яна.

Сёнмейген отдур сююв

Талайлыгъа тиеген,

Мени йимик нечелер

Ялынына гюеген.

Ананай десем, десем…

Десе не бола дагъы?

Сюйгенине сыр чечип,

Оьлсе не бола дагъы?

Дарайны эни булан,

Чиллени чени булан,

Оьлсем де къайырмайман

Янымда сени булан.

Хамур салагъан чара…

Хамур салагъан чара

Увалсын пара-пара.

Мени къоюп алгъанынг

Гийсин уьч гюнден къара.

Инсангъа борчлу болма

Инсангъа борчлу болма,

Сонг берирмен деп алма.

Эсден гетмес зат булан

Къайгъыдан, дертден толма.

Денгиз уьстде геме де ёкъ

Яхшы булан сёйлесенг,

Аслам жавгьар тёгюлер.

Яман булан сёйлесенг,

Атанг-ананг сёгюлер.

***

Яхшы булан сёйлесенг,

Шекерге бал къатгъандай.

Яман булан сёйлесенг,

Итге таякъ атгъандай.

***

Менден къайры неме де ёкъ,

Денгиз уьстде геме де ёкъ.

Гьайт уланлар, не этме герек бурада…

Энни бизге амал да ёкъ, чара да,

Гьайт уланлар, не этме герек бурада?

Теренлеге тюшюп бугюн акъмасанг,

Денгизлеге тюшюп яда батмасанг,

Я оьзенге сырдаш тартып,

Янгыз уьйде халбат очар тутмасанг,

Ол гюнде сен оьзюнг-оьзюнг сёгерсен,

Къарангы ахыратны азабын

Къаламалы бу дюньяда чегирсен.

Ябагъылы къара алаша минсем де

Ябагъылы къара алаша минсем де,

Ямавлу къара чепген гийсем де,

Тувгъан эдим оьз атамны белинден,

Атамны Истамбулдай элинден,

Анамны бир Бахчасарай уьюнден

Ялыслар болду бизин элибиз,

Дув денгизлер – сыр чечеген ерибиз.

Алысланы къара бузу тав болсун,

Биз оьлгенбиз…

Улуйгъан гьарай ели сав болсун.

Энни бизин ким болажакъ яныбыз?

…Сари майдай ирип бара саныбыз,

Сари орусгъа бизин байлап берген ханыбыз.

Ханларыбыз бизин байлап берген сонг

Энни бизин ким болажакъ яныбыз?

Чинарлар беллеринден чорт сынса…

Эдил сувлар башларында булгъанса,

Ягъасында къую къазсанг, тонгармы?

Чинарлар беллеринден чорт сынса,

Темирлерден къыршав тартса, чыдармы?

Тюз тиллеге терс къаламлар батгъан сонг,

Гьай инсанлыкъ, сенден пайда чыгъармы?

Шавхал бийим, шагь бийим

Шавхал бийим, шагь бийим,

Дюнья сени къолунгда.

Атынг къайтып, сен къалгъыр,

Шу барагъан ёлунгда.