Бусурман гиши билмеге тарыкъ аслу илму
(Давамы. Башы алдагъы номерде).
Иътикъатыбыз нечик болма герек? Аллагь ﷻ Оьзюню махлукъатына ошаймай дегенни нечик англама тарыкъ?
Гертиден де, Аллагь ﷻ бир затгъа да ошамайгъангъа токъташабыз: не Оьзю (сущность) не сифатлары, не юрютеген ишлери булан.
Далил: Аллагь ﷻ Къуръан каламында булай айта (маънасы): «Ва Огъар ошайгъан бир зат да, бирев де ёкъ» («Ихляс» деген сура, 4-нчю аят).
Аллагь ﷻ дагъы да булай айта (маънасы): «Огъар ошашлы бирев де ёкъ ва Ол – Эшитеген, Гёреген» («Шура» деген сура, 11-нчи аят).
Аллагьны да ﷻ, Ону махлукъатыны да арасында ошашлыкъ барлыгъына суннитлер инкар эте.
Эгер де, Аллагь ﷻ бир махлукъатына сама да ошай болгъан буса, Аллагь ﷻ шолар йимик яратылар эди, олай зат Аллагьгъа ﷻ бирт де къыйышмай!
Аллагьгъа ﷻ бакъгъан аятда Ону сифаты махлукъатларыны сифатларына ошамай дегенге иътикъатыбыз нечик болма тарыкъ? Гертиден де, Аллагьны ﷻ илмусу бизин илмугъа ошамай, Ону къудраты бизин къудратгъа ошамай, Ону ирадаты бизин ирадатгъа ошамай, Ону сав (живой) болмакълыгъы бизин сав болмакълыгъыбызгъа ошамай, Ону эшитмеклиги бизин эшитмекликге ошамай, Ону гёрмеклиги бизин гёрмеклигибизге ошамай, Ону каламы бизин каламгъа ошамай. Биз шолай деп токъташабыз.
Бир-бир тайпалар терс англамакълыгъына динни аслу илмуларын айта. Масала: «Аллагьны ﷻ Басир деген атын ва башгъа сифатланы англатагъан атланы адамгъа такъма ярамай», – дей. Аллагьны ﷻ сифатлары махлукъатыны сифатларына ошамайгъанны англама герекбиз!
Аллагьны ﷻ ишлери (действия) махлукъатыны ишлерине ошамайгъангъа нечик токъташабыз?
Гертиден де, Есибиз Аллагьны ﷻ ишлери Оьзю яратгъан затларына ошамай, неге тюгюл Яратгъаныбыз бир ортакъчысыз ва алатсыз сюйген затын эте. Биз шогъар токъташабыз. Аллагь ﷻ Къуръан каламында булай айта (маънасы): «Къачан бир затны сюйсе, Ону иши: “Бол” демекдир. О зат бола» («Ясин» деген сура, 82-нчи аят).
Этме сюеген не зат болса да башгъа тюгюл. Яъни шо дазусуз кёк болсун, не де ер болсун, не де бир башгъа махлукъат болсун – бир башгъалыкъ да ёкъ. Ону яратмагъа, Аллагьгъа ﷻ бир зат тюгюл. «Бол», – десе, шо иш бола.
Аллагь ﷻ этеген ишин гьажатлы болуп этмей, маънасыз пайда гелтирмей, неге тюгюл, Аллагь ﷻ Гьакимун (Гьикматлы). Аллагь ﷻ Къуръан каламында булай айта (маънасы): «Ажайып чы: эгер де Биз сизин яратгъаныкъ негьакъ болгъан деп ва сиз Бизге къайтмажакъбыз деп гьисап этемисиз?!»
Башгъа аятда дагъы да булай айтыла (маънасы): «Гьакъ падишагь уллудур. Гьеч бир илягь ёкъ. Балики, ол сахаватлы Аршны Раббисидир» («Муъминун» деген сура, 115–116-нчи аятлар).
Дагъы да, бизге бек агьамиятлы аят (маънасы): «Жин булан инсанны Магъа янгыз ибадат къылмакъ учун яратдым» («Зарият» деген сура, 56-нчы аят). Бу гиччи аятда бек уллу гьакъыкъат гёрсетилген бизге. Адамлар ва жинлер яратылмакълыкъны аслу мурады – янгыз бир Аллагьгъа ﷻ ибадат этмек. Амма бу англавубузну тафсирин охуйгъан аятгъа гьали салышдырып къарасакъ, инсалар ва жинлер бютюн оьмюрюн намаз къылып, зикир этип оьтгермеге герек болуп къала.
Аллагь ﷻ бир ортакъчысыз Ес дегенге (самодостаточный) биз нечик токъташабыз?
Гертиден де, Аллагь ﷻ биревден де хайырлы тюгюл ва бир затгъа да гьажатлы тюгюл. Биз шогъар токъташабыз. Ол бир пелен ерге де, Оьзюню махлукъатына да гьажатлы тюгюл.
Шогъар далил: Аллагь ﷻ сыйлы каламында булай айта (маънасы): «Ким капирлик этсе, Аллагь ﷻ адамлагъа харлы тюгюл» («Алю Имран» деген сура, 97-нчи аят).
Бир аятда булай айтыла (маънасы): «Раббинг гьеч биревге де гьажатсыздыр ва рагьматны Есидир. Эгер сюйсе, бир де башгъа тюгюл, сизин бир башгъа къавумланы зурриятындан яратгъаны йимик, сизин гётерип, атыгъыздан нени сюйсе, орнугъузгъа гелтире» («Анъам» деген сура, 133-нчю аят). Аллагьутааланы къулларына бакъгъан якъда гьеч бир гьажаты ёкъ. Оланы иманына, ибадатына ва яхшы амалларына Аллагьутааланы не гьажаты болсун? Эгер дюньядагъы бары да инсанлар, ер юзюндеги инг де такъвалы адамны юрегине ес болуп, шогъар гёре амал этсе де, Аллагьны ﷻ хазнасына чанг чакъы зат да кемимей.
Некъадар, бары да зат гьажатлы Аллагьутаалагъа! Оьр болгъан Аллагь ﷻ булай айта (маънасы): «Гьей адамлар! Сиз Аллагьгъа ﷻ харлысыз. Аллагьны ﷻ буса, Оьзюню биревге де гьажаты ёкъдур ва макъталгъандыр» («Фатир» деген сура, 15-нчи аят).
Аятда адамланы Аллагьутаала булан аралыгъыны къайдасы баян этиле. Инсанлар, хасокъда бу гьакъыкъатны англамагъанлыгъы саялы, оьзлер Аллагьны ﷻ къуллары экенни унуталар. Шону учун Аллагьутаала адамлагъа булай айта (маънасы): «Гьей иманы бар адамлар! Сиз Аллагьгъа ﷻ харлысыз».
Аллагьны ﷻ бирлигине нечик токъташмагъа герекбиз? Ай: гертиден де, Аллагь ﷻ бир – эки ёкъ не сифатларында, не ишлеринде.
Ортакъчысыз Аллагь ﷻ бир экенине биз токъташабыз. Аллагь ﷻ Къуръан каламында бизге булай айта (маънасы): «Ва Илягьыгъыз бир Илягьдыр. Олагъа азап кемитилмей. Ва олагъа гёз къаратылмай» («Бакъара» деген сура, 163-нчю аят).
Бу аятда Ислам акъыдасыны баш масъаласы – Аллагьны ﷻ бирлиги аслу къайда гьисапда алгъа салынган. Гьеч къачан Аллагьны ﷻ барлыгъына шеклик болмагъан.
Башгъа аятда булай айтыла (маънасы): «Сен айт (гьей Мугьаммат ), гертиден де, Ол бир Илягьдыр ва Мен сиз гелтирген ширкден тазамандыр» («Анъам» деген сура, 19-нчу аят). Аллагьны ﷻ къоюп, оьзгени вали тутгъан мюшриклер булан тартышыв давам этиле.
Ва дыгъы да башгъа аятда Аллагь ﷻ бизге Оьзюне гьеч бирев де ошамайгъанлыгъын булай англата (маънасы): «Огъар ошагъан гьеч зат ёкъ, Ол бары да затны эшите ва бары да затны гёре» («Шура» деген сура, 11-нчи аят).
Аллагьутаала Оьз барлыгъында, сифатында, амаларында яппа-да янгыздыр. Бу эсгерилген сифатларында гьеч бир затгъа ошамакъ деген кемчиликден тазадыр. Аллагьны ﷻ бу сифатларына гьеч бир махлукъатны ошашлы этмек уллу гюнагьдыр. Аллагьгъа ﷻ ошайгъан гьеч бир зат ва сифат ёкъдур. Аллагьны ﷻ атына ошагъан ат, Аллагьны ﷻ амалына ошагъан амал ёкъ. Агьлю сунна ва жамааны икътикъады шудур.
Далил: эгер де илягьлар эки болгъан буса, оланы арасында бирлик болмас эди. Масала, бириси алам къурмагъа сюйгенде башгъасы рази болмайлы бола. Олай болгъан сонг, арасына къавгъа тюшер эди. Кимни буйругъу юрютюлсе, шо Аллагь ﷻ болуп юрютюлмеги тёбен болуп тюпде къалар эди ва махлукъда болуп. Шо саялы илягьлар бир нече болуп болмай! Аллагь ﷻ сыйлы каламында булай айта (маънасы): «Эгер шо кёклер булан ерде Аллагьдан ﷻ башгъа илягь бар эди буса, бузулуп гетер эди. Аршны Еси, Раббиси Аллагь ﷻ олар айтгъан сифатлардан таза» («Анбияъ» деген сура, 22-нчи аят).
Барлыкъны Бирев яратгъан, Бирев сююп, башчылыкъ этип тура. Бюс-бютюн бары да барлыкъ огъар бойсына. Шу себепли болуп да, гьар затлар дазусуз ва санавсуз болмагъына да къарамайлы, барлыкъда тамашагъа къалагъан кюйдеги даражада низам, гьар бир-бирисине бек къыйышывлу кюйде гьукму сюрюле. Эгер барлыкъны яратгъан Бирев бир тюгюл, кёп болгъан эди буса, озокъда, бир-бири булан ёлугъар-урунар эди. Барлыкъда къыйышмайгъанлыкъ, гелишмейгенлик арагъа чыгъажакъ эди.
Аллагьгъа ﷻ бакъгъан якъда Аллагьны ﷻ илмусы барлыгъына нечик инанмагъа герекбиз?
Аллагь ﷻ илмулу деп сифатлангъанына инанабыз. Аллагь ﷻ сыйлы Къуръан каламында булай айта (маънасы): «Аллагьутаала оланы алда болгъан ва гележекде болажакъ затларын да биле. Амма олар оьзлер билмей» («Та-Гьа» деген сура, 110-нчу аят).
Аллагь ﷻ къулларыны гележегин де биле, болуп гетген ишлерин де биле. Ол билмейген зат ёкъ. Бары да илму Аллагьныкидир ﷻ.
Дагъы да, Аллагь ﷻ Къуръанда бизге булай айта (маънасы): «Эгер юрегиздеги затны яшырып тутсагъыз да, ачыкъдан этсегиз де, Аллагь ﷻ билер. Ва кёклер булан ердеги затланы да биле. Аллагь ﷻ гьар-бир затгъа къадир деп айт» («Алю Имран» деген сура, 29-нчу аят). Аллагьны ﷻ гьар-бир затгъа илмусу бар экенин билдиреген Къуръанда олай кёп аятлар бар.
Ол гьар затны биле: Аллагь ﷻ ачыкъ затны да, яшыртгъын затны да биле. Нарны ичинде нече бюртюк бар экени ва янгур булан нече тамчы ерге тюшегени, не терекде нече япыракъ бары Огъар ачыкъ. Аллагь ﷻ яшыртгъын затны сырын да биле. Аллагь булай айта (маънасы): «Ол гертиден де, яшыртгъын затны да, сырны да биледир» («Та-Гьа» деген сура, 7-нчи аят).
Бу сёз булан Пайхаммарыбызгъа ﷺ маслагьат этиле, ону юрегин парахат этмек чи. Раббинг даим сени булан бирге, этеген ишлеринг гёрюп, айтагъан сёзлерингни эшитип, ойларынгны да хабары бар.
Аллагьгъа ﷻ яшыртгъын зат ёкъ. Аллагь ﷻ булай айта (маънасы): «Гертиден де, Аллагь ﷻ учун ерде де, кёкде де гьеч яшыртгъын сыр болмайгъан зат» («Алю Имран» деген сура, 5-нчи аят).
Аятда Аллагьны ﷻ илмусу бары да затны къуршайгъаны, Ондан гьеч бир зат яшыртгъын къалмайгъаны токъташдырыла. Аллагьны ﷻ илмусу касбуланмагъан. Аллагь ﷻ бары да затны, гьар зат яратылгъанча да биле.
(Давамы гелеген номерде).
