Бусурман гиши билмеге тарыкъ аслу илму
Аллагь ﷻ эшитегенине нечик инанма герекбиз?
Биз Есибиз эшитегенине инанабыз. Аллагь ﷻ сыйлы каламында булай айта (маънасы): «Аллагьутаала экевню лакъырын эшите. Озокъда, Аллагь ﷻ бары да затны эшитедир ва гёредир» («Мужадала» деген сура, 1-нчи аят). Дагъы да, бириси аятда Яратгъаныбыз булай айта (маънасы): «Аллагь ﷻ сагъа оланы (яманлыгъындан олагъа къаршы эте) таманлыкъ эте. Ва Ол Эшитеген, Билеген» («Бакъара» деген сура, 137-нчи аят).
Гертиден де, Аллагь ﷻ бары да затны эшите – яшыртгъын болсун, ачыкъдан болсун. Амма Аллагьны ﷻ эшитмеклиги бизинки йимик тюгюл. Биз эшитебиз къулакъларыбыз себеп болуп. Есибиз Аллагь ﷻ эшите бир зат себеп болмайлы. Огъар далил: Аллагь ﷻ булай айта (маънасы): «Огъар ошагъан гьеч зат ёкъ. Ол бары да затны эшите ва бары да затны гёре» («Шура» деген сура, 11-нчи аят).
Дагъы да, эгер де Аллагь ﷻ шу сифатлар булан сифатланмагъан буса, Ол огъар къаршы сифатлар булан сифатланар эди. Ол сангырав болар эди, о сифат Аллагьгъа ﷻ нукъсанлыкъ эте. Нукъсанлыкъ буса, Аллагьгъа ﷻ бирт де къыйышмай.
Аллагь ﷻ гёрегенине нечик инанма герекбиз?
Биз Аллагь ﷻ гёреген сифат булан сифатланагъанына токъташабыз. Аллагь ﷻ бары да затгы гёре. Аллагь ﷻ Къуръан каламында булай айта (маънасы): «Гертиден де, Аллагь ﷻ Оьзюню къулларын гёре» («Фатир» деген сура, 45-нчи аят). Башгъа аятда булай айтыла (маънасы): «Гертиден де, Аллагь ﷻ Эшитеген ва Гёреген» («Ан-Нисаъ» деген сура, 58-нчи аят).
Ол гёре, гьатта къарангы гече къара хомурсгъаны ва ондан гиччи затланы да. Ер юзюнде болуп яда ичиндеги затланы да гёре Аллагь ﷻ. Ол кёкню уьстюндеги ва ону ари ягъындагъы затланы да гёре. Амма Аллагьны ﷻ гёрмеклиги де бизин гёрмеклигибиз де бир тюгюл. Биз гёребиз гёзлер себеп болуп, Аллагь ﷻ буса бир себепсиз гёре.
Шогъар далил: эгер де Аллагь ﷻ шу сифат булан сифатлангъан буса, Ол огъар къаршы сифат булан сифатланар эди. Ол сокъур болар эди, о сифат Аллагьгъа ﷻ нукъсанлыкъ эте. Оьрде де айтылгъан кюйде, нукъсанлыкъ Аллагьгъа ﷻ бирт де къыйышмай.
Аллагьны ﷻ каламына нечик инанмагъа герекбиз?
Биз Аллагьны ﷻ калам сифаты бар экенине токъташабыз. Гертиден де, Ону каламы бизин каламгъа ошамай. Бизин калам яратылгъан: биз авзубуз, тилибиз, эринлерибиз болмаса, сёйлеп болмайбыз. Аллагьны ﷻ каламы буса олай тюгюл. Шогъар далил: Аллагь ﷻ булай айта (маънасы): «Ва Аллагь ﷻ Муса булан айрыча сёйледи (арачысыз)» («Ан-Нисаъ» деген сура, 164-нчю аят). Шо саялы Муса пайхаммаргъа Калимуллагь деп айтыла.
Эгер де Аллагь ﷻ шу сифат булан сифатланмагъан буса, Огъар тилсиз (немой) деген сифат болар эди. Олай сифат Есибизге бирт де къыйышмай.
Бусурман къардашлар, Аллагьгъа ﷻ бакъгъан якъда шу биз эсгерген сифатланы биз барын да толу кюйде мекенли билмеге герекбиз. Амма умуми кюйде алгъанда, бары да камиллик Аллагьгъа ﷻ лайыкълы экенни билмеге тарыкъ.
Гьюрметли бусурманлар, биз дагъы да билмеге тарыкълы илму – аль-мустагъиллят. Аллагьгъа ﷻ бакъгъан якъда болма ярамайгъан сифатлар да бар. Олар:
Ёкълукъ
Тувмакъ, гелип чыкъмакъ
Ёкъ болмакъ
Оьзю яратгъанларына ошамакъ
Оьз ишин юрютегенине биревден де гъажатлы болмакъ
Оьзюне кимесе бирев ёлдаш болмакъ
Осаллыкъ
Оьзюню ирадаты ёкъ затны этмек
Жагьиллик (авамлыкъ) ва шогъар ошайгъан затлар да.
Шу биз эсгерген затлар булан Аллагь ﷻ сифатланып болмай, неге тюгюл бу сифатлар нукъсан сифатлар. Есибиз Аллагь буса, камил сифатлар болмаса тюгюл сифатланмай.
Аллагьгъа ﷻ къыйышагъан, Огъар хас затлар недир?
Аллагьутаала не зат сюйсе, шону этмеге яда этмей къоймагъа ихтиярлы, неге тюгюл Огъар борч этдиреген гьеч бир зат ёкъ. Масала, Аллагь ﷻ инсанны не бай, не пакъыр этмеге бола, сюйсе адамгъа савлукъ бермеге яда аврувлагъа тарытдырмагъа бола. Шо кюйде, башгъа огъар ошайгъан затлар да этмеге бола. Есибиз Аллагь ﷻ шолайлыкъны бизге Оьзю булай англата (маънасы): «Ва Раббинг сюегенин яратып ва сюегенин танглай» («Аль-Къасас» деген сура, 68-нчи аят).
Аллагьгъа ﷻ герти иътикъад булан инанагъан гиши: «Неге Есим булай этмей, олай этди», – деп айтмагъа да, ойлашмагъа да тюшмей. Яратгъаныбыз сюегенин эте! Аллагь ﷻ оьзюню уллу гъикматы булан эте бары да ишлени. Къуллар буса, Аллагь ﷻ оьзлер учун танглагъанны гёрелер.
Аль-истиваъ, агьлю сунна валь жамаа ягъында акъыдабыз нечик болма тарыкъ?
Есибиз Аллагь ﷻ Къуръан каламында булай айтгъан (маънасы): «Ол, Рагъмулу, кёк Аршында белгиленди» («Та-Гьа» деген сура, 5-нчи аят). Мунда истиваъны маънасы Аллагьны ﷻ Оьзюне лайыкълы къайдада эсгериле.
Аллагьутаала шо гьакъда дагъы да булай айта (маънасы): «Ол сизин учун Ер юзюндеги бары да затланы яратгъан. Сонг кёкге бакъды ва оланы етти этип тюзледи. Ва Ол гьар-бир затны биле» («Бакъара» деген сура, 29-нчу аят). Имам ибну Касир шо аятгъа баянлыкъ эте туруп, булай яза: «Бу аятда эсгерилеген сёз (истиваъ) яратмагъа гиришген деп англата. Дагъы да, бу аятдан биз анлайгъан кюйде, Есибиз биринчи Ер юзюню яратгъан, ондан сонг – етти де кёклени».
Дагъы да, Есибиз Аллагь ﷻ булай айта (маънасы): «Гертиден де, кёклер булан ерни алты гюнден яратгъан, сонг буса Аршгъа орнашгъан Раббигиз» («Аъраф» деген сура, 54-нчю аят). Аллагьутаала Аршда орнашгъаны демек – гьакъ, орун тутгъаны да – гьакъ. Амма нечик орун тутгъаны, нечик къайдада экенин билмейбиз. Бу гьакъда сорап-ахтарып да юрюмейбиз. Шулай масъалаланы гётерип ахтарып теренлешмекде заралы болса тюгюл, пайдасы ёкъ, къардашлар.
«Аль-истиваъ» – оьзю малим, англашылмайгъаны булан шулай билип токъташсакъ, бизге бек таманлыкъ эте. Аллагь ﷻ яхшы биле.
Шо гъакъда салафу-салигьлени (гьижраны биринчи 300 йылында яшагъан наслу) айтгъан кёп сёзлери бар, олардан бир-нечесин гелтирейик.
Муъминлени анасы ум Салама булай айтгъан: «Аль-истиваъ белгили тюгюл, нечик экени англашылмай. Огъар токъташмакъ имандыр, ону гери урмакъ капирликдир. Адашмакъдан Аллагь ﷻ сакъласын, йа Аллагь ﷻ. Амин».
Рабиату-Раъи булай айтгъан: «Аль-истиваъ белгили тюгюл, нечик экени англашылмай, ону Аллагь ﷻ йибере – Элчиси етишдире, биз шогъар инанабыз».
Малик ибну Анас шо гьакъда булай айтгъан: «Къуръанда булай айтыла (маънасы): “Ол, Рагъмулу, кёк Аршда белгиленде”. Аллагь ﷻ Оьзюн шолай сифатлагъан, биз шогъар инанма герекбиз, тек: «Нечик?» – деп сорама тюшмей. Олай дагъы да нечелери бар?! Биз бу сёзлер булан тамамланма герекбиз».
Аллагьны ﷻ Аршда токъташмакълыгъы адам бир затны уьстюнде токъташагъан йимик тюгюл. Масала: бир гемени уьстюнде, бир гьайванны аркъасында йимик яда бир караватны уьстюнде йимик тюгюл. Ким шолай суратлай буса, шолай адам адашгъандыр ва гьакъ агьлюлерден чыкъгъан адамгъа гьисапланадыр. Шолайланы Аллагь ﷻ тюзлесин. Амин. Неге тюгюл, олай адам Яратгъанын, Ол яратгъан махлукъатына ошашлы эте. Аллагь ﷻ Оьзюню бир махлукъатына да ошамай деп, биз алда да айтып гетдик. Олай да, Огъар гьеч бир зат да ошамай. Бизин оюбузгъа не ой гелсе де, нечик ойлашсакъ да, не кепде суратласакъ да, Аллагь ﷻ шолай биз гёз алгъа гелтирген бир сифатгъа да, биревге де ошамай ва бирев де Огъар ошамас.
Имам Шафии шо гьакъда бек арив айтгъан сезлери бар: «Мен иманлыкъ саламан – Аллагьдан ﷻ гелген затгъа, Аллагьны ﷻ янында не мурат булан гелген буса да. Дагъы да, мен иманлыкъ саламан – Пайхамардан ﷺ гелген затгъа да, не мурат булан гелген буса да».
(Давамы гелеген номерде).
