Бусурман гиши билмеге тарыкъ аслу илму
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде).
Къоллар, гёзлер ва шогъар ошайгъан затлар (санлар) Аллагь ﷻ булан байлавлуму?
Азиз болгъан китапда Аллагьны ﷻ къолу деп булай гелтире (маънасы): «Аллагьны ﷻ къолу оланы къолларыны уьстюндендир» («Фатх» деген сура, 10-нчу аят). Къолланы гьакъында дагъы да булай бар (маънасы): «Гьей Иблис, Оьз къоллларым булан яратгъан затыма сужда этмеге сени не зат къоймады?» Ва гёзлени гъакъында (маънасы): «Раббингни гьукмусуна сабур бол. Озокъда, сен гёзюбюзню алдындасан» («Тур» деген сура, 48-нчи аят).
Аллагьгъа ﷻ байлавлу, Оьзю тийишли этген кюйде яда Огъар сыйлы болгъан Пайхаммар ﷺ байлавлу этген къайдада.
Эсгерилген аятларда «къол» деген сёз не маъна бере дагъы?
«Къол» дегенде, биз оьрде айтгъанда йимик, Аллагьгъа ﷻ лайыкъ кюйде англама тарыкъ. Шо кюйде гёзлер де, бары да зат – Есибиз Аллагьгъа ﷻ байлавлу кюйде ва яратгъан махлукъатына ошамай.
Аллагьны ﷻ къолу яда гёзю, башгъа затны къолу яда гёзю йимик (биз гёрюп билеген), бар деп ким токъташса, шолай адам – бек адашгъан. Шолай ойлашмакъдан Аллагь ﷻ сакъласын! Неге тюгюл, Яратгъаныбызны яратылгъанлагъа ошашлы этеген болабыз. Аллагь ﷻ буса, бир затгъа да ошамай!
Бу эсгерилген масъалалар (къоллар, гёзлер, санлар) кимлер берген маъналар?
Булагъа сыйлы жумгьур салафлар (гьижраны биринчи 300 йылында яшагъан девюрдегилер) маъна берген. Оланы яхшылыгъына Пайхаммар ﷺ шагьатлыкъ этген ва оланы гьакъында булай деген: «Сизин лап яхшыларыгъыз мени девюрюмдегилер, ондан сонгулар, сонг олардан сонгулар». Ассаляфу-салигьлер – асгьабалар ва табиинлер ва табиу ат-табиинлер.
Амма халяфлар буса, кёбюсю булагъа баянлыкъ-англатыв берген. Олар баянлыкъ арап тилде болсун, деп шарт салгъан. Неге тюгюл орус тил яда къумукъ тил болуп толу кюйде таржума этмеге болмай.
Альтистиваъ гьакъда таржумачыланы арасында хилаплыкъ бар. Агьлю-сунналаны арасында «истиваны» эки кюйде таржума эте: 1 – оьр болгъан; 2 – гьакимлик этмек, гьукму сюрмек. Булар экиси де агьлю-сунна агьлюлеге къыйыша.
«Оьр» болгъан деп айтсакъ да, къумукъча яда орусча «возвысился» демек, арапча – «истива» бола. Мунда янгыз (физический «возвышение» булан дазуланмай). Ону башгъа маънада да англама ярай. Масала, къудраты, къуваты, гьакимлиги деп. Шону маънасын белгили уллу муфассирлер – имам Куртуби ва имам Табарани булай англатгъан: «Аллагь ﷻ къудраты ва гьакимлиги булан Оьр болгъан (физический маънада тюгюл)».
«Къоллар» яда «къол» эсгерилген ерде Аллагьны ﷻ ниъматын яда къудратын англата.
«Гёзлер» деп эсгерилеген ерде сакъламакъ ва якъламакъ дегенни англата. Ай, Биз гёребиз ва сакълайбыз деген маъна.
Эки де мазгьапны арасында къайсы тутула?
Ассаляфланы мазгьабы бек тутула шу биз эсгерген муташабигьат аятларда (Къуръанны къыйын англашылагъан аятлары), неге тюгюл о уьстюнлю (аманлы) гьикматлы.
Имам Агьмат булай айтгъан: «Аллагьны ﷻ (атрибутларын) эсгереген ерде, бир затгъа суратланмай, ошатмай ва гери де урмай, оланы гьакъында сёйлемей ва неге деп сорамай, нечик гелген буса, шолай къабул этип алына. Аллагь ﷻ Оьзю тийишли кюйде Аршны елеген дегенге биз инанабыз. Шону булан бирче Есибиз Аллагьгъа ﷻ бир пелен ерде деп дазу бермейбиз. Олай да, оюна гелтирме сюйген адам Яратгъаныбызны суратлама болар ишлеге ёл къоймайбыз».
Амма халяфланы мазгьабы буса, чарасыз болгъан заманда, бир-бир адамлагъа къоркъуч барда, шолагъа шо калималаны англатып баянлыкъ этмесе, адашмакъ бола буса, олардан баянлыкъ алма ярата. Шолай адамлагъа баянлыкъ белгили тилде этмеге ярата.
Шу ерде Есибиз Аллагьгъа ﷻ нечик иман салмагъа гереклигибизни тамамлайбыз.
Аллагьны малайиклерине иман салмакъ
Къуръанда эсгерилген малайиклер: Жабрайыл, Микайыл Малик жагьаннемни хазини, Гьарут ва Марут, Малакуль мавт, Аззабаният, гьамалятуль Арш, хазанатуль жаннат, Кирамул катибин, Малакатуль гьафаза. Гьеч бирев, шоланы бирисин сама гери урса, капирликге тюше, Аллагь ﷻ сакъласын шондан. Буланы гьакъында биз Аллагь ﷻ буюрса баянлыкъ бережекбиз.
Бу илму бизге уьч масъаланы къуршай:
- Малайиклер кимлердир?
- Инсангъа малайиклени гёрме имканлыкъ бармы?
- Малайиклер юрютеген къуллукъ бармы?
Малайиклер кимлердир?
Олар назик, юкъкъа, нюрден яратылгъан жынслылар. Айша Пайхаммарны ﷺ бу сёзлерин етишдирген: «Малайиклер нюрден яратылгъан, жинлер буса, отну ялынындан, Адамны буса (Къуръанда) Аллагь ﷻ оьзю сифатлагъан кюйде яратгъан». Шо гьакъда Къуръанда булай айтыла (маънасы): «Инсанны балчыкъдан этилген къуру топуракъдан яратды» («Ар-Рагьман» деген сура, 14-нчю аят).
Малайиклер не ашамай, не ичмей, олар Аллагьны ﷻ сыйлы къулларыдыр. Аллагь ﷻ сыйлы болгъан Къуръанда оланы гъакъында булай айта (маънасы): «Ёкъ! Олар (малайиклери) гьюрмет этилген къуллардыр. Олар ондан алда сёз айтмайлар. Олар Ону буйругъу булан амал этелер» («Анбияъ» деген сура, 26–27-нчи аятлар).
Олар Аллагьны ﷻ буйругъуна бирт де гьассилик этмейлер, олагъа не буюрулгъан буса, шону этелер. Къуръанда шо гьакъда булай айтыла (маънасы): «Олар оьктемлик этмейлер. Олар уьстюндеги Раббисинден къоркъалар ва оьзлеге буюрулгъан затланы кютелер» («Нахл» деген сура, 49–50-нчи аятлар).
Оланы сифатларындан дагъы да: олар ибадатгъа оьктемлик этмейлер ва ибадатдан ялкъмайлар, олар Аллагьгъа ﷻ уьзмей даим тасбигьлер этелер. Олар гебин къыймайлар, олардан наслу болмай, олар Рагьмулу Аллагьны ﷻ къуллары. Къуръанда булай айтыла (маънасы): «Олар Рагьманны къуллары малайиклени къызлар гьисап этдилер. Яда оланы яратылывуна шагьат болгъанмы? Озокъда, бу шагьатлыкълары язылар ва шагьатгъа тутулажакълар» («Зухруф» деген сура, 19-нчу аят).
Инсан малайиклени гёрмеге боламы?
Инсан малайиклени бар кююнде гёрмеге болмай, янгыз пайхаммарлар оланы гёрмеге бола.
Муъминлени анасы Айша булай етишдирген: «Пайхаммар ﷺ магъа: “Гьей Айша, бу Жабрайыл сагъа салам бере”, – деди. Мен: “Огъар да Аллагьны ﷻ саламы ва рагьмусу болсун”, – дедим». Айша малайиклени гьакъында дагъы да булай айтгъан: «Олар бизин гёре, биз оланы гёрмейбиз».
Бек сыйлы адамлагъа малайиклер башгъа адамланы сураты булан гёрюне. Умар асхаба булай айтгъан болгъан: «Биз Пайхаммар ﷺ янында олтуруп турагъанда, бизге акъ опуракълары булан бир гиши гелип гёрюндю. Къара чачлары булан, ол адамны уьстюнде сафардан гелген асары ёкъ эди. Бизин арабызда ону таныйгъан гиши болмады…» Бу гьадисни биз башда толу кюйде эсгердик: Жабрайыл малайик бары да бусурманлар бар ерде Пайхаммаргъа ﷺ Ислам, Иман, Игьсан недир деп соравлар берген. Гьадисни имам Муслим гелтирген.
Биз малайиклени олар бек юкъкъа саялы гёрмеге болмайбыз. Инсан гьаваны нечик гёрмеге болмай, шо кюйде, малайиклени юкъкъалыгъындан олар бизге гёрюнмей. Малайиклени биз гёрмесек де, олар бар. Амма олар инсанланы келпетин алса, биз оланы гёрме боларбыз.
Амма малайиклени пайхаммарлар оьз суратында, яралгъан кююнде гёрмеге бола. Шолайлыкъ булан пайхаммарланы хаслыгъы билине. Неге тюгюл олар малайиклерден бек агьамиятлы, динни суалларын ва шариатны агькамларын алалар. Айша булай етишдирген: «Пайхаммар ﷺ Жабрайыл малайикни оьз суратында эки керен гёрген, ону яратылмагъы машрикъни де, магърибни де арасын толтурду» (Бухари ва Муслим).
(Давамы гелеген номерде).
