Сыйлы адамлар: Гьасан аль-Басри
Пайхаммарны ﷺ уьюнде оьсген адам
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)
«Арасында Гьасан аль-Басри йимик инсанлар бар туруп адамлар нечик адашмагъа бола?» Масляма ибну Абд-аль-Малик
Пайхаммарны ﷺ къатыны Умму Салямгъа элчи шат хабар гелтире: Хайра дейген ону къулукъчусу эсен-аман къутулуп, уланъяш таба. Бусурманланы анасы бу хабаргъа бек сююне, юреги шатлыкъдан тола. Ананы да, яшны да оьзюню уьюне тез-тез гелтирсин, деп ол буланы артындан адамлар йибере. Умму Салям Хайраны бек абурлай ва гьакъ юрекден сюе болгъан. Ону биринчи яшын гёрме сююп, юреги алгъасай. Узакъ къалмай Хайра къолунда баласы да булан буланы уьюне гире. Янгы тувгъан яшгъа къарагъандокъ, Умму Салям улангъа исинип, шону шоссагьат бек сююп къала. Къарап турма сюеген кюйде уланпавну юзю арив, ону гёрген гиши яшны сюймей къалмас. Къуллукъчусуна бурулуп, Умму Салям:
– Хайра, сен уланынга ат тагъып битдингми? – деп сорай.
Ол:
– Ёкъ, анайым… Ат такъмакъны сагъа къойдум, сен ушатгъан ат тагъар деп умут этемен, – деп англата.
Умму Салям огъар:
– Шолай буса, Аллагьны ﷻ пурманы булан, бугъар аль-Гьасан деп ат тагъайыкъ, – деп билдире.
Шондан сонг ол къолларын кёкге гётерип, тувгъан яш саялы Есибиз Аллагьгъа ﷻ алгъышлар эте. Аль-Гьасан тувгъаны булан янгыз Умму Салямны уьюнде сююнмей. Бусурманланы анасы сююнегенде йимик мадиналы башгъа ожакъда да шолай сююне. Пайхаммаргъа ﷺ гелеген вагьйуну язып тургъан оьзден асгьаба Зейд ибн Сабит де, агьлюсю булан бу яшдан къувана. Аль-Гьасанны атасы Ясар оьз заманында Зейд ибн Сабитни къуллукъчусу болгъан. Зейд Ясарны бек абурлай ва сюе болгъан. Аль-Гьасан ибн Ясар сонггъа таба Гьасан аль-Басри дейген аты булан танывлу болгъан. Ону яш йыллары Расулуллагьны ﷺ уьйлерини бирисинде оьтген. Муну Пайхаммарны ﷺ Хинд бинт Сухайл дейген къатыны (ол Умму Салям дейген аты булан белгили) оьсдюрген. Бу лап гьакъыллы, даражалы ва жагь тиштайпалардан болгъан. Шондан къайры, ол Пайхаммарны ﷺ динни лап яхшы билеген къатынларындан да болгъан, мундан хыйлы гьадислер де сакълангъан. Умму Салямдан Пайхаммарны ﷺ 387 гьадиси етишген. Уьстевюне бу къатын сийрек ёлугъагъан билимли адам: язып да, охуп да бажарагъан тиштайпалардан болгъан.
Амма насипли бу яшны да, бусурманланы анасы Умму Салямны да аралыгъы шону булан дазуланмай. Аль-Гьасанны анасы Хайра оьзюне тапшурувлар берилип, уьйден кёп чыгъа, нарыста буса, янгыз къалып, анасы ёкъда ачлыгъындан акъыра ва авазы гючленегенде Умму Салям яшны къолуна да алып, огъар тёшюн бере болгъан. Ол яшны шонча да сюе, гьатта эмчекден таза сют агъылып, тувра авзуна бара. Нарыста шо сютню иче туруп, акъырагъанын токътата. Шолайлыкъ булан, Умму Салям аль-Гьасангъа эки къат ана бола: бусурманланы анасы да санала, эмчек анасы да дюр. Эки де ана бир-бири булан ювукъ къатнай, оланы уьйлери де къырый-къырыйында болгъан. Насипли улан бир уьйден башгъасына бармагъа бола, оьзюню тарбиялавчуларындан оьр къылыкълагъа ва тюз ёл булан юрюмеге уьйрене. Ол оьзю эсге алагъан кюйде, жагьлыгъы ва къужурлу оюнлары булан эки де уьйню толтура болгъан. Оьрге атыла туруп, ол пурхагъа ерли етишме къарай. Пайхаммарлыкъны атир ийислеринден толгъан ожакъда, шону шавласындан кепленип оьсген аль-Гьасан.
Ондан къайры, Гьасан аль-Басри Пайхаммарны ﷺ межитинде инг белгили асгьабаланы алдында да охугъан. Ол Усман бин Аффандан, Али ибн Абу Талибден, Абу Муса аль-Ашъариден ва Абд-Аллагь ибн Умардан, олай да Абд-Аллагь ибн Аббасдан, Анас ибн Маликден, Жабир ибн Абд-Аллагьдан ва хыйлы оьзгелерден гьадислер етишдирген. Амма оьзгелерден эсе, ол бусурманланы халипасы Али ибн Абу Талибгъа ювукъ болгъан. Аль-Гьасан ону диндеги къаттылыгъын, ажайып ибадат этегенин ва бу дюньяны безенчиклерине ва яхшылыкъларына гьайсыз янашагъан кююн ушата. Уланъяш Алини дилбарлыгъына, терен гьакъылына, къысгъа ва маъналы сёйлеп болагъанына, таъсирли насигьат этегенине къарап, тамаша бола. Пайхаммарны ﷺ асгьабалары да Алини юрекге тиеген насигьатына сююп ва уллу гьюрмет булан тынглай болгъан. Бара-бара аль-Гьасан Аллагьдан ﷻ къоркъагъан кюю, ибадаты ва дилбарлыгъы булан Алиге ошайгъан бола.
Аль-Гьасангъа 14 йыл битип, уллу болгъанда, ону агьлюсю Басра деген шагьаргъа (гьалиги Иракны топурагъы) гёчюп, онда яшап къала. Шо саялы аль-Гьасангъа яшагъан шагьарына гёре аль-Басри деп ат тагъыла. Аль-Гьасан Басрагъа гелгенде бу шагьар бусурман пачалыкъны билим очагъы болгъан. Ажайып уллу межитни ичи ер-ерден гелген айтылгъан асгьабалардан ва оланы артына тюшгенлерден тола болгъан. Межитни топурагъында билимге гьасирет тюрлю-тюрлю гюплер жыйыла. Аль-Гьасан межитде кёп заманын йибере ва Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ уьмметиндеги лап айтылгъан адам – Абд-Аллагь ибну Аббасны гюбюне гире. Аль-Гьасан ибну Аббасдан Къуръанны тюз охумагъа, Къуръанны англамагъа ва гьадислеге уьйрене болгъан. Олай да, аль-Гьасан ибну Аббасдан ва оьзге алимлерден фикх илмугъа, арап тилге ва хыйлы оьзге илмулагъа уьйрене ва артда да оьзю де гьар-тюрлю илмулардан терен англайгъан уллу алим бола. Огъар тынгламакъ ва ондан билим алмакъ учун айлана якъдан гелип, адамлар жыйыла болгъан. Аль-Гьасанны ваъзаларына тынглап, адамланы юреклери йымышакъ бола, гюнагьлы инсанлар гёзьяш тёге. Адамлар мундан билим ала, терен гьакъылгъа уьйрене ва оьзлер учун уьлгю гёре. Аль-Гьасанны аты якъ-якъгъа генг яйыла ва айланада ону гьакъында сёйленеген бола.
Халит ибн Сафван булай хабарлай: «Бир гезик Хирада мен Масляма ибн Абд-аль-Маликге ёлукъдум ва ол магъа: “Халит, Басрадагъы Гьасанны гьакъында айтсана магъа. Мени эсиме гелеген кюйде, сен ону гьакъында оьзгелер билмейгенни билесен”, – деди. Мен огъар: “Ёлбашчыгъа Аллагь ﷻ яхшылыкъ берсин… Шону гьакъында айтып болажакълардан мен лап яхшысыман. Мен ону уьй хоншусуман ва жыйынларында ону булан къатнайман ва Басрада яшайгъанланы арасында ону гьакъында мен лап кёп билемен”, – дедим. Масляма: “Билегенингни гьакъында айтсана магъа”, – деп тиледи. Мен: “Ол дюр сёзю де, иши де бир-биринден айрылмайгъан адам. Яхшылыкъгъа чакъырагъанда, ол адамланы арасында яхшылыкъланы оьзю лап къыйматлы кюйде эте. Яманлыкъдан сакъланма герек дегенде, ол яманлыкъдан оьзю лап къатты кюйде сакълана. Мен гьисап этеген кюйде, ол адамларда аварасы ёкъ, олагъа гьажатлы да тюгюл. Бар-барлыгъына ону юреги авмай. Адамлар буса, терсине, огъар гажатлы ва онда баргъа амракъ”, – деп англатдым. Масляма: “Таман, Халит, таман… Арасында Гьасан аль-Басри йимик инсанлар бар туруп адамлар нечик адашмагъа бола?” – деди».
Аль-Хажжаж ибн Юсуф ас-Сакафи гьакимликге гелгенде зулму ва адислсизлик кюйде ёлбашчылыкъ этмеге башлай. Шону айыплап, зулмусун ачыкъ этип гёрсетеген, эрши ишлерин сёгюп, танкъытгъа тутагъан бир-нече оьзден адамны арасында лап гёрмеклиси аль-Гьасан аль-Басри болгъан. Аль-Хажжаж оьзюне Васит деген шагьарда уллу къала тиздирген. Къурулуш битгенде ол, тизилген къалагъа багьа бермек ва Аллагьдан ﷻ оьзюне берекет тилемек учун, халкъны жыйдырта. Аль-Гьасан кёп адам жыйылажакъны англап, бу имканлыкъны къолдан къутгъарма сюймей.
(Давамы гелеген номерде)
