Ислам дин гелгенче арапланы гьалы
Араплар агъа-инилери, ювукъ къардашлары ва тухумуну оьзге адамлары булан тыгъыс кюйде къатнай ва гьатта къардаш аралыкълар саялы оьлме де гьазир болгъан (шолай этме де этген). Гьар къавумда булай янашыв оьмюр сюрген ва шону айланасында адамлар къатты кюйде сыкълашып гелген.
Жамият арада да тухум бирлик ва къардаш аралыкъланы юрютмек алдынлы ерде болгъан. Халкъ не иш болса да къардашларыны янын тутуп тарбиялангъан болгъан, гьатта шо дурусму, тюгюлмю деп ойлаша турмай. Шолайлыкъ булан, олар зулмудан къыйналагъанны да, зулму этегенни де бир йимик янын тута: аслусу – оьзюники болмакъ. Ислам дин буса бу янашывну къабул этмей ва зулму этегенге, ол терс экенин билдирмекни ва шону токътатмакъны гьайын эте. Амма о замангъы араплар олай англавлардан бек арек болгъан. Бир-биринден озмагъа къарайгъанлыкъ, менмен деп уллу юрек тутмакъ ва алдынлыкъгъа гьасиретлик оланы арасында кёп давлар ярата, гьатта бир тамурдан чыкъгъан ювукъ аралыкълагъа да къарамайлы.
Къавумланы аралыгъы нече де осал болгъан ва оланы бары да гючю бир-бири булангъы давлагъа гете болгъан. Шогъар да къарамайлы, адатларын ва мердешлерин бузуп къоймас деген къоркъуву ва дин булан байлавлу къаравлары оланы оьчлюгюн ва къаст къылывун бир-бирде кемите болгъан. Бир къавум башгъасындан гьасил болагъан гезиклерде яда ортакъ мурат тувагъанда о замангъы арап къавумлар бирикмеге де болгъан. Гери урулагъан айлар буса, о адамлар учун рагьмулукъ болгъан ва шоланы яхшылыгъындан олар сатыв-алыв этмеге, сурсат къазанмагъа бажаргъан.
Къысгъача айтгъанда, арапланы жагьилийя (Ислам динни алдындагъы девюр) деп айтылагъан вакътисиндеги жамият яшаву бек осал даражада болгъан. Арада авамлыкъ ва адатланып къалгъан къайдагъы пикирлер (предрассудки) генг яйылып, халкъны турушу, гьалы къыр жанланыкине ошаш болгъан. Къатынланы сатып ала болгъан ва гьатта олагъа жансыз гьайвангъа йимик янаша гелген. Къавум аралыкълар тёбен даражада болгъан, пачалар буса давлар этип, янгыз оьз гьайында тургъан, байынмакъдан къайры олар башгъа затгъа ойлашмагъан.
Экономика гьал
Экономика яшав да Аравиядагъы умуми гьалгъа гёре болгъан. Адамлар аслу гьалда сатыв-алыв булан доланып, яшав эте болгъан. Амма сатыв булан ёл чыкъма сюегенлеге ёлларда уллу къоркъунчлукъ болгъан, неге десе гери урулагъан айлардан къайры оьзге заманда парахатлыкъ ва аманлыкъ бек осал болгъан.
Касбулар гьакъда айтса, оьзге халкълардан эсе арапларда шо лап тёбен даражада болгъан. Къумач согъувчулукъ (ткачество), гён ишлев ва оьзге саниятлар булан янгыз Йеменде, Хирада ва Шам булан дазудагъы бир-бир оьзге ерлерде машгъул болгъан. Арап ярым атавну ич бойларында яшайгъан халкъ сабанчылыкъ ва гьайванчылыкъ булан доланып, амал эте, бары да арап къатынгишилер буса, ийирилген йип (пряжа) согъа болгъан. Амма токътавсуз юрюлеген давлар экономикагъа хыйлы зарал этип, жамиятны аслу яны пакъырлыкъда яшагъан, адамлагъа аш ва опуракъ етишмей болгъан.
Къылыкълар
Ислам дин гелгенче араплар бек бузукъ ишлер, къылыкъсызлыкъ юрюте ва гьакъылгъа къыйышмайгъан пасатлыкълар этип яшагъаны булан бирче олар бир-бир макъталгъан мердешлени де къатты кюйде сакълагъан. Оланы макътавгъа лайыкълы адатлары да болгъан.
Араплар чомартлыкъ гёрсетмекде бир-бири булан ярышгъа чыкъгъандай эрише ва бу хасияты булан оьктем бола болгъан. О замангъы шиъруланы кёп яны чомартлыкъгъа багъышлангъаны да кёп затны англата. Масала, бек пакъыр яшайгъан ва уьй сакълавчусу йимик даражадагъы бир тюеси бар пеленче адамгъа ач ва арыгъан къонакъ гелсе, уьй еси чомартлыгъын гёрсетип, шо биргине-бир гьайванын союп, гелгенни ашата болгъан. Бу ажайып хасиятны ачыкъ этмек ва шону булан оьктем болмакъ учун, араплар къан тёкгенни оьлюден къутгъара ва ону орнунда къоду тёлемекни бойнуна ала болгъан. Сонг буса этген иши булан бир-бирини алдына макътанмагъа арив гёре болгъан.
Оьр даражалы башгъа къылыкъланы бириси – сёзюне табылмакъ. Дыгъар байламакъ араплар учун борчгъа алгъандай санала ва олар берген сёзюн бек къатты тута болгъан. Сёзюн ер этмес учун араплар не этме де гьазир болгъан, бир затгъа да къарамай, гьатта оьз авлетин оьлтюрме яда ожагъын бузма да рази болгъан.
О замангъы араплар менлигин де бек оьр тута болгъан, намусуна тиймеге яда хатирин къалдырмагъа айыплы ва осал ишлерден саналгъан. Натижада олар бек къоччакъ, къоркъувну билмейген ва тез къызып гетеген адамлар болгъан. Оьзлени атына шекли бир сёз эшитсе де, олар шоссагьат савутун чыгъарып алып, оьзлер оьлежек деп бирт де ойлашмай, къанлы давлар башлай болгъан. Макъталмакъ, атын арагъа чыгъартмакъ ва сонг-сонг оьктем юрюмек учун олар не этме де гьазир болгъан, гьатта шо мурады саялы оьлюп гетсе де къайырмагъан.
Дангыллыкъда яшайгъанланы бирдагъы яхшы амалларыны бириси – гьакъыкъатны сюегенлик, ялгъан айтмайгъанлыкъ, алдатмайгъанлыкъ. Олар намартлыкъны ва гьиллалыкъны юрютмей болгъан. Демек, простой халкъ адам аралыкъларда тюз юрюмекни яны болгъан.
Кюйге къарагъанда, булай къыйматлы хасиятланы есилери экенге гёре ва Арабстан ерлешген ери де онгайлы болгъан саялы араплар бютюн адамлагъа йиберилген динни яймакъ учун сайлангъан. Оланы къылыкълары, бир-бирде яманлыкъгъа элте буса да, булай алгъанда макътавлу болгъан ва шоланы уьстюнде ишлеген, «чарлагъан» сонг бютюн халкълагъа пайда гелтирмеге болагъан даражагъа етген. Ислам дин буса, шо хасиятланы дагъыдан-дагъы яхшы этип, оьрге гётерип, айлана якъгъа яхшылыкълар булан яйгъан.
Сёзюне амин болмакъдан сонг, арапларда лап къыйматлы хасият – оьз менлигин сакъламакъ ва къаттылыкъ болгъан. Шоланы кёмеги булан олар яманлыкъны басылтмагъа, адилликни яратмагъа ва низам сакъламагъа бажаргъан. Сёзюне табылмайгъан, осал хасиятлы адамлар оьр даражалы жамият къуруп болмажагъы ачыкъ.
Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ тувулуву ва тухуму
Пайхаммарны ﷺ гьакъындагъы билимни уьч бёлюкге бёлмеге ярай. Расулуллагьны ﷺ тухуму Аднан дейген адамдан баш алагъангъа бары да алимлер, ахтарывчулар рази. Ону тухуму Аднандан Ибрагьим пайхаммаргъа узатылагъангъа бир алимлерде шеклик тувдура, башгъалар шону герти деп санай. Амма Ибрагьим пайхаммардан ону тухуму Адам пайхаммаргъа тувра элте дегенге хыйлы зат англашылмайгъангъа мюкюр болмагъа герек.
Биз тёбенде Пайхаммарны ﷺ тухумун Аднангъа ерли гёрсетмеге сюебиз, шолайлыкъда биревде де шеклик ёкъ.
Муна шо: Мугьаммат ﷺ бин (уланы) Абдуллагь, бин Абд аль-Мутталиб (ону аты Шайба болгъан), бин Хашим (ону аты Амр болгъан), бин Абд Манаф (ону аты аль-Мугира болгъан), бин Кусайй (ону аты Зайд болгъан), бин Киляб, бин Мурра, бин Кааб, бин Луайй, бин Гъалиб, бин Фихр (огъар Къурайш деп айта болгъан, шону атындан къавумгъа ат берилген), бин Малик, бин ан-Назр (ону аты Кайс болгъан), бин Кинана, бин Хузайма, бин Мудрика (ону аты Амир болгъан), бин Ильяс, бин Музар, бин Низар, бин Маад, бин Аднан.
